Chiều 2/11/2026, công nhân ECCO ở Bàu Bàng (Thành phố Hồ Chí Minh) nghe tổng giám đốc báo công ty giải thể, nhà máy dừng hết sản xuất từ 14h hôm ấy. Hơn 1.600 người, phần lớn sẽ hết hợp đồng vào 30/11.
Lý do công ty đưa ra toàn là chuyện của tập đoàn: nhu cầu giảm nhiều năm, thừa công suất, nên dồn sản xuất về mấy nhà máy còn lại. Phía quản lý khu công nghiệp nói thêm, ECCO đóng ở đây để mở rộng nhà máy chính bên Đan Mạch. Công ty hứa trả đủ lương, tiền phép chưa nghỉ, thêm 1 khoản hỗ trợ theo số năm gắn bó.
Nghĩa là những người ấy làm giỏi hay làm dở thì máy cũng dừng. Thế nhưng người mất việc, nhất là ở tuổi 40, thường vẫn tự hỏi đi hỏi lại 1 câu: tại mình à?
Năm 2026 mình 36 tuổi, cái tuổi mà sáng ngủ dậy đã nghe khớp gối báo cáo trước cả chuông báo thức. Thú thực, mấy năm trước đọc báo bàn “khủng hoảng tuổi 35”, mình vẫn coi đó là chuyện của thiên hạ. Ở tuổi 40, sau lưng người ta là con đang đi học, bố mẹ già yếu, khoản nợ còn hơn chục năm mới trả xong. Mất việc ở tuổi ấy, nhiều người đêm nằm trằn trọc tới sáng.
Theo mình, phần lớn họ mất việc là do doanh nghiệp tính toán chi phí và do chính sách còn bỏ trống. Ấy vậy mà người tự trách mình nhiều nhất lại chính là người mất việc!
I
Chị Võ Thị Thúy, 40 tuổi, công nhân PouYuen, đã trụ qua 4 đợt cắt giảm. Sợ mất việc thì sợ cả lúc ăn lúc ngủ. Điện thoại rung 1 cái là giật mình, tổ trưởng không chào là về nghĩ cả tối, tiền trong tài khoản thì nhẩm đi nhẩm lại xem sống được mấy tháng. Mà lo thì phải lo 1 mình, vì nói ra lại sợ bị nghĩ là mình làm không tốt.
II
Chị Nguyễn Thị Kim Nhã, 44 tuổi, 19 năm làm ở xưởng giày Tỷ Hùng (Thành phố Hồ Chí Minh), mất việc cuối năm 2022 khi xưởng hết đơn. Cả nhà 5 miệng ăn trông vào đồng lương 10 triệu của chị. Chị nói: “Quanh năm tôi chẳng dám đau ốm để nghỉ một ngày vậy mà bất ngờ mất việc.”
Mấy ngày đầu, người mất việc vẫn dậy đúng giờ đi ca, rồi ngồi đó chẳng biết đi đâu.
Ấy vậy mà người ngoài vẫn phán: lười thì chịu! 19 năm sao không học thêm lấy cái gì? Rồi tiên trách kỷ hậu trách nhân, bla, bla… Thử hỏi, 1 người không dám nghỉ ốm lấy 1 ngày thì lấy đâu ra buổi tối để đi học tiếng Anh? Mở ngoặc, ông bà dạy tiên trách kỷ là để mỗi người tự xét mình. Đem ra dạy người khác thì chính người nói đã trách người ta trước rồi!
Nói vậy chứ nghe mãi rồi người ta cũng tự hỏi lại mình, đêm nằm đếm lại từng năm, giá mà thế này, giá mà thế kia. Nhìn đứa con đang tuổi ăn học, người mẹ vẫn thấy mình có lỗi với nó.
III
Quý I năm 2026 ở Thành phố Hồ Chí Minh, hơn 41% tin tuyển dụng ghi sẵn chỉ nhận người từ 18 tới 35 tuổi. Thật kỳ dị, 1 xã hội mở miệng ra là kính lão đắc thọ, mà nhìn vào tin tuyển dụng thì qua 35 đã bị xếp vào hàng cận date! Nộp 10 chỗ không ai gọi thì hạ lương. Nộp thêm 10 chỗ thì việc gì cũng nhận. Điện thoại cứ im, người ta bắt đầu tự đoán, chắc tại mình già, hay tại mình chẳng còn gì để người ta cần.
Chị Lương Thúy Vi, 40 tuổi, kế toán, bị dồn việc, cắt lương ngoài giờ để ép tự nghỉ. Chị đã học cái mới mà vẫn thấy tuổi tác “dường như là một án phạt”. Ô, mà tội gì? Tội 40 tuổi! Nhiều người nhận lỗi về mình, vì thấy mình có lỗi còn dễ chịu hơn thấy mình bất lực.
IV
Ở nhà thì con vẫn quấy, vợ hỏi tháng này đóng tiền điện chưa mà nghe như lời trách móc. Vay mượn tới lần thứ 3 thì người cho vay gọi tới là không muốn nghe máy. Không cãi được với công ty, người ta quay ra gắt với vợ con, đêm lại nằm ân hận. Nam Cao, người từng mất việc dạy học vì lính Nhật, để nhân vật Thứ trong Sống mòn nghĩ: “Người ta sẽ khinh y, vợ y sẽ khinh y, chính y sẽ khinh y”.
V
Họp lớp thì ngại vì sợ bị hỏi dạo này làm ở đâu, đi ăn thì sợ tới lượt mình trả. Dần dần bạn bè thôi rủ.
Mình xin hỏi những người hay nói “lười thì chịu”: nếu do lười, thì vì sao 5.744 người ở PouYuen năm 2023, hơn 1 nửa từ 40 tuổi trở lên, lại cùng lười 1 lúc? Hơn 1.600 người ECCO chiều 2/11 chẳng lẽ cũng lười cả lượt? Còn nếu “thị trường nó thế”, thì dòng chữ “dưới 35 tuổi” là trời viết ra hay người viết ra? Người mất việc nghe mãi thì thôi tin chăm chỉ sẽ được đền đáp, rồi cứ thế sống lịm dần đi.
VI
Tất nhiên, doanh nghiệp không phải nhà từ thiện. Nhưng nhiều công ty hay nói chữ “gia đình”, chữ “gắn bó”, đến lúc cắt thì mời ký thỏa thuận nghỉ hoặc ép tự viết đơn. Trên giấy tờ ai cũng TỰ NGUYỆN cả. Gia đình gì mà đuổi con ra khỏi nhà còn bắt con tự tay viết đơn. Còn ông nhà nước thì có luật cấm phân biệt tuổi, mà mình tìm mãi chưa thấy vụ nào bị phạt. Luật có đấy, mà như không.
Đôi khi mình nghĩ, người ngoài 35 vừa mất việc cần nghe 1 câu hơn mọi lời khuyên học thêm học bớt: đây đâu phải lỗi của anh, của chị.
Cùng đợt nghỉ ở Tỷ Hùng có chị Trương Thị Hiếu, 46 tuổi, nuôi mẹ già và 2 đứa cháu mồ côi. Tan ca là chị đạp xe đi nhặt vỏ chai nhựa tới khuya. Chị bảo: “Chắc chắn một tháng nữa việc phụ này sẽ thành chính”.