Năm 1849, viên tướng chỉ huy pháo đài giam Dostoevsky mang họ Nabokov. Khoảng 100 năm sau, con cháu ông tướng ấy là nhà văn Vladimir Nabokov đứng giảng đường Mỹ bảo sinh viên rằng Dostoevsky là nhà văn hạng xoàng.

Nabokov là người Nga sang Mỹ sống, tác giả Lolita. Trong bài giảng, ông kể luôn chuyện ông tổ nhà mình, bảo thư từ qua lại giữa viên tướng với Sa Hoàng về người tù Dostoevsky “đọc khá buồn cười” [1]. Đời ông giữ tù, đời cháu chấm điểm, nhà này đúng là có duyên với Dostoevsky.

Còn Dostoevsky thì theo ông “không phải nhà văn lớn mà là 1 nhà văn khá xoàng, có những lúc hài hước xuất sắc nhưng khổ nỗi xen giữa là cả những bãi hoang toàn câu văn cũ rích” [1]. Ông nói hẳn ra là ông “rất háo hức hạ bệ Dostoevsky” [1], chẳng nể nang gì cái tên cả thế giới đang mê.

I - NƯỚC MẮT CÓ SẴN

Nabokov chê đủ thứ. Truyện Dostoevsky không có thời tiết, không có phong cảnh, còn Anh Em Nhà Karamazov thì ông bảo đọc như 1 vở kịch mà người ta khuân vội mấy cái bàn ghế lên sân khấu [1].

Nhưng cái ông ghét nhất là chữ “sentimental”, tạm dịch là đa cảm, nói theo kiểu bây giờ là sến. Theo ông, văn sến là văn cố khuếch những cảm xúc ai cũng có sẵn lên, cho người đọc cứ thế mà thương theo [1]. Mà Dostoevsky thì thích đặt người hiền vào cảnh thương tâm, rồi vắt cho bằng hết giọt nước mắt cuối cùng [1].

Ông còn phân biệt người đa cảm với người “sensitive”, tức nhạy cảm: “người đa cảm lúc rảnh rỗi có thể là 1 kẻ tàn bạo hoàn toàn. Người nhạy cảm thì không bao giờ là người ác” [1].

Ví dụ ông đưa ra toàn người nổi tiếng. Rousseau (triết gia Pháp thế kỷ 18) đọc 1 tư tưởng tiến bộ cũng khóc được, vậy mà đem hết mấy đứa con ngoài giá thú gửi vào trại tế bần rồi chẳng đoái hoài gì tới chúng. Lenin nghe opera cũng khóc nức nở, nhất là vở La Traviata [1]. Nabokov đâu có bảo họ khóc giả, nước mắt cá sấu gì đâu, họ khóc thật đấy.

Có điều khóc vì 1 câu chuyện thì dễ lắm, nước mắt có sẵn trong người rồi, người viết chỉ cần ấn đúng chỗ. Khóc xong lại thấy mình cũng tử tế ra trò, dù chưa giúp được ai việc gì. Câu này đọc hơi nhột, ai từng khóc hết 1 gói khăn giấy vì phim Hàn chắc hiểu 😅

II - CÂU VĂN NGU NHẤT

Bằng chứng thì Nabokov lôi ra 1 câu trong Tội Ác Và Hình Phạt. Raskolnikov, chàng sinh viên vừa cầm rìu giết 2 người đàn bà, tới phòng Sonya, cô gái phải đi bán thân nuôi cả nhà. Sonya đọc cho anh nghe đoạn Kinh Thánh kể chuyện Chúa cho Lazarus sống lại.

Rồi Dostoevsky viết, theo bản Nabokov trích: “ngọn nến leo lét, soi trong căn phòng nghèo khó kẻ giết người và cô gái điếm đã cùng nhau đọc cuốn sách vĩnh cửu” [1].

Nabokov bảo riêng về độ ngu thì trong mấy cuốn sách nổi tiếng thế giới khó tìm được câu nào bằng [1]. Tức là điểm liệt, khỏi phúc khảo. Theo ông, Chúa đã tha cho người đàn bà bán thân từ 19 thế kỷ trước, còn kẻ giết người thì trước hết phải đem đi khám bệnh đã. Tội của Raskolnikov chẳng thể nào đem so với cảnh 1 cô gái phải bán thân. Cho 2 người ngồi chung 1 câu như thế là học lối cũ của tiểu thuyết rùng rợn với tiểu thuyết đa cảm, ông bảo đấy là “1 mánh văn rẻ tiền” [1].

III - CHỮ BỊ BỎ SÓT

Mọi người để ý mấy chữ “đã cùng nhau đọc” trong câu Nabokov trích. Mình có đọc lại câu ấy ở 3 bản dịch tiếng Anh, của Constance Garnett, của Pevear và Volokhonsky, của McDuff. Bản nào cũng viết kẻ giết người và cô gái điếm “đến với nhau thật lạ lùng” quanh cuốn sách [2], [3], [4], chứ không chỉ cùng nhau đọc.

Nabokov trích thì rơi mất chữ “lạ lùng”. Ông giáo chấm bài khó tính thế mà lại chép thiếu đề. Vậy là Dostoevsky tự thấy cặp này chẳng cùng 1 hạng, ông viết hẳn vào câu, đâu phải đợi tới Nabokov mới nhìn ra.

André Gide (nhà văn Pháp, Nobel văn chương 1947) cũng ghét văn đa cảm chẳng kém Nabokov. Đầu năm 1922, giảng về Dostoevsky ở Vieux-Colombier tại Paris, ông nói “tình cảm đẹp là thứ người ta dùng để làm ra văn dở” và “quỷ dữ góp tay vào mọi tác phẩm nghệ thuật” [5].

Ai dè Gide nói thế là để khen Dostoevsky. Theo Gide, Dostoevsky tự đánh mất mình vào từng nhân vật, muốn tìm ông thì phải tìm trong họ. Gide còn bảo chưa biết nhà văn nào nhiều mâu thuẫn như Dostoevsky [5].

Nabokov kể ông đọc Tội Ác Và Hình Phạt lần đầu năm 12 tuổi, thấy nó “mạnh mẽ và hấp dẫn tuyệt vời”. Năm 19 tuổi ông đọc lại, đúng những năm nội chiến khủng khiếp ở Nga, thì thấy nó dài dòng, đa cảm kinh khủng, viết dở. Năm 28 tuổi ông đọc thêm lần nữa, rồi lại đọc khi soạn bài giảng ở Mỹ [1]…

Nguồn:

[1] Vladimir Nabokov, Lectures on Russian Literature, bài Fyodor Dostoevski và bài Crime and Punishment.

[2] Fyodor Dostoevsky, Crime and Punishment, bản dịch Constance Garnett, phần 4, chương 4.

[3] Fyodor Dostoevsky, Crime and Punishment, bản dịch Richard Pevear và Larissa Volokhonsky, phần 4, chương 4.

[4] Fyodor Dostoevsky, Crime and Punishment, bản dịch David McDuff, phần 4, chương 4.

[5] André Gide, Dostoevsky, loạt bài giảng ở Vieux-Colombier năm 1922.