Ai học Truyện Kiều cũng nhớ cảnh Kiều gieo mình xuống sông Tiền Đường. Ngoài đời, năm 1556, người nhảy sông là Từ Hải.
Lần đầu cái tên Vương Thúy Kiều có trong sử sách nhà Minh, nàng là 1 trong 2 cô hầu bị lính bắt, vừa khóc vừa chỉ xuống khúc sông nơi Từ Hải đã chìm [1]. Còn chuyện nàng nhận quà của quan rồi ngày đêm khuyên chồng ra hàng, chuyện 200 năm nay người đọc Truyện Kiều cứ lôi ra trách nàng, thì người ghi lại đầu tiên là thư ký riêng của chính ông quan đã lừa Từ Hải.
I - NGƯỜI NHẢY SÔNG LÀ TỪ HẢI
Từ Hải thật chả có “râu hùm, hàm én, mày ngài” gì đâu, ông vốn là nhà sư ở Hàng Châu. Theo Cambridge History of China, năm 1551 ông bỏ chùa theo người chú đi buôn sang Nhật. Năm 1555 ông chú đi Quảng Đông rồi mất tăm, lãnh chúa vùng Ōsumi (Nhật) là chủ nợ của ông chú bèn bắt Từ Hải trả nợ thay, bằng 1 chuyến cướp lớn vào Chiết Giang. Đầu năm 1556, đoàn thuyền ra khơi, nhắm thẳng Hàng Châu, Tô Châu, Nam Kinh [2]. Theo truyện của Dư Hoài thì ông còn rượu chè, cờ bạc, có lần thua bạc bị chủ nợ dồn phải chạy vào nhà Kiều mà trốn [3]. Đội trời đạp đất là chuyện trong thơ, chứ gặp chủ nợ thì ông cũng chạy như ai.
Người được giao dẹp là ông Hồ Tôn Hiến (tổng đốc quân vụ cả miền đông nam, người của tể tướng Nghiêm Tung). Biết đánh tay đôi thì không thắng nổi, ông quay ra dụ hàng, hứa hẹn ngọt xớt. Tới tháng 8 năm ấy, Từ Hải bị dồn về Thẩm Gia Trang gần Bình Hồ, 1 khu trang trại chia 2 bên đông, tây, giữa có con sông làm hào [1].
Trước trận cuối, Từ Hải còn nộp cho quan 200 lạng vàng nhờ mua hộ rượu, gạo. Ông Hồ bàn với Triệu Văn Hoa (khâm sai, cũng người của Nghiêm Tung), tẩm thuốc vào rồi mới giao. Sau trận, quan quân đếm được hơn 300 cái đầu mặt đen lại vì uống phải [1].
Hôm sau quan binh vây 4 mặt, dàn hàng như bức tường mà tiến. Ông Hồ mặc giáp, quát lớn, gặp gió to thì cho bó hơn 1.000 bó đuốc phóng lửa đốt trại. Theo Mao Khôn, “Hải quẫn bách quá, bèn trầm mình xuống sông mà chết”. Lính bắt được 2 cô hầu, hỏi Hải ở đâu. “Hai thị nữ ấy họ Vương, 1 người tên Thúy Kiều, 1 người tên Lục Thù, vốn là ca kỹ. Hai thị nữ khóc mà chỉ chỗ sông nơi Hải tự trầm”. Lính bèn lội xuống sông, chém lấy đầu Hải mang về [1]. Minh Sử cũng ghi đúng 1 câu: Hải nhảy xuống nước mà chết [4].
Thái Cửu Đức, người ghi lại sớm nhất, thì bảo Từ Hải “bị phe thù bức giết” [5]. Còn tờ tấu báo công của chính ông Hồ lại ghi Từ Hải cầm đao đốc chiến, bị 2 viên bả tổng chém đầu ngay tại trận [5]. Cũng phải thôi, giặc mà tự nhảy sông thì lấy gì báo công?!
II - LỜI KHUYÊN HÀNG RA ĐỜI Ở BÀN GIẤY CỦA THƯ KÝ
Trong bản của Thái Cửu Đức chỉ có “2 ái cơ”, tên tuổi gì cũng không. Ngày 17, Từ Hải chém sứ của quan, “đường hòa hiếu từ đó bị lấp”. Ngày 19, biết nguy trong sớm tối, ông sai người thân tín đưa 2 nàng trốn ra, nhưng phe Diệp Ma (1 thủ lĩnh cướp đang thù ông) đêm nào cũng rình quanh trại nên không ra được [5].
Bản có tên Thúy Kiều là của Mao Khôn. Ông này là bạn thân, thập niên 1550 làm thư ký riêng cho ông Hồ. Theo James Geiss (nhà sử học Đại học Princeton, người viết phần đời Gia Tĩnh trong Cambridge History of China), bài này có lẽ do Mao Khôn viết, mà viết ra là để minh oan cho Hồ Tôn Hiến khỏi những tội người ta buộc cho ông. Truyện Hồ Tôn Hiến trong Minh Sử lại lấy gần như nguyên xi từ sách của Mao Khôn [2]. Nghĩa là chính sử nhà Minh, ở đoạn này, chép lại bài của 1 ông thư ký viết đỡ đòn cho sếp. Bài đỡ đòn cho sếp mà leo thẳng được vào chính sử, nghề thư ký thời ấy đúng là có tương lai.
Trong bản của Mao Khôn mới có đoạn ông Hồ “nhiều lần sai gián điệp mang trâm, hoa tai, ngọc châu, đồ phỉ thúy tặng 2 thị nữ của Hải, bảo 2 thị nữ ngày đêm thuyết Hải” [6]. Vài cái trâm, đôi hoa tai mà mong đổi được cả cái đầu Từ Hải, đúng kiểu thả con săn sắt, bắt con cá rô.
Vì sao ông thư ký phải kể thêm đoạn ấy? Vì hồi ấy người ta đang tố ông Hồ tội mặc cả với giặc. Theo lời Mao Khôn thì cái gì trông giống chiêu an thật cũng là mưu cả: hứa hẹn là mưu, gửi rượu gạo cũng là mưu, vì rượu gạo đã tẩm thuốc. Đút quà cho mấy cô hầu thì càng dễ nói, quan chỉ dụ mấy người đàn bà trong trướng giặc, có ký kết gì với giặc đâu. Mà giặc rốt cuộc chết rồi, còn ai cãi.
Mọi người để ý mà xem, Minh Sử chép lại đúng ý ấy: “Thiếp của Hải nhận của đút của Tôn Hiến, cũng thuyết Hải” [4].
Mao Khôn viết khéo thế mà rốt cuộc cũng không cứu được chủ. Năm 1562 Nghiêm Tung mất chức, cả phe mất chỗ dựa [14]. Ít lâu sau, ngự sử khám nhà La Long Văn, lôi ra được thư tay ông Hồ gửi cho con trai Nghiêm Tung, thế là ông Hồ bị bắt hạ ngục. Minh Sử ghi: “Tôn Hiến cuối cùng chết rũ trong ngục” [4].
III - TỪ NGƯỜI CẦM QUÀ THÀNH NGƯỜI “DỤ GIẾT”
Năm 1577, tức 21 năm sau, Từ Học Mô viết Vương Kiều Nhi Truyện, nghe theo lời các vị thân sĩ ở Hải Thượng và 1 ông già kể chuyện là Hoa Lão Nhân. Ông gộp 2 cô hầu làm 1. Quan “mua thêm vàng ngọc châu báu để ngầm hối lộ Kiều Nhi”, rồi “Kiều Nhi ngày đêm trong trướng thong thả nói: đại sự ắt không thành, chi bằng hàng”. Từ Hải chết, nàng bị gả cho tù trưởng Vĩnh Thuận, ngồi thuyền qua sông Tiền Đường thì than thở: “Minh Sơn đãi ta hậu, ta vì việc nước mà dụ giết chàng. Giết 1 tù trưởng rồi lại thuộc về 1 tù trưởng khác, còn mặt mũi nào mà sống?”. Nửa đêm nàng gieo mình xuống sông [7].
Tới bản này thì người nhảy sông đã là nàng. Mình đoán cả chuyện “gả cho tù trưởng Vĩnh Thuận” cũng mọc ra từ bản Mao Khôn, vì đám lính bắt 2 cô hầu ở Thẩm Gia Trang chính là thổ binh Vĩnh Thuận, Bảo Tĩnh [1], từ chỗ bị lính Vĩnh Thuận bắt, qua mấy miệng kể thành bị gả cho người Vĩnh Thuận. Chuyện “bán mình chuộc cha”, chuyện người Việt thương Kiều nhất, thì phải tới bản truyện nói của Lục Nhân Long cuối đời Minh mới có [8].
Dư Hoài viết lại truyện ấy, thêm cảnh Từ Hải tới dinh khấu đầu lạy, được ông Hồ xoa đầu bảo “Nhà ngươi đã biết hối lỗi, triều đình sẽ xá tội cho nhà ngươi”, vừa ra khỏi dinh 1 đoạn thì bị thuộc hạ của ông Hồ giết [3]. Dư Hoài còn cho La Long Văn làm người mua Kiều về tặng bạn là Từ Hải [13]. Trong khi ngoài đời, La Long Văn lại là người ông Hồ sai vào trại Từ Hải dụ hàng [7], và cũng chính nhà ông là nơi người ta tìm ra lá thư đưa ông Hồ vào ngục [4]. Ngoài đời đi dụ hàng, vào truyện lại thành người mua vợ hộ bạn, ông La Long Văn chuyển nghề nhanh thật.
Tới Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nàng Kiều tự ngồi tính: “Triều đình là tôn, sinh dân là trọng, báo ơn riêng là nhỏ, phụ một người là khinh”. Từ Hải trúng tên khắp người, trước khi chết đứng còn kêu to lên: “Phu nhân làm hại ta! Phu nhân làm lỡ ta rồi!” [9].
Ở tiệc mừng công, ông Hồ bắt Kiều đàn hầu rượu, “chếnh choáng hơi men, lòng dục đã động, liền bước xuống thềm, giơ tay vừa lau nước mắt cho Kiều”, hứa “ta với khanh bách niên giai lão”. Sáng ra tỉnh rượu thấy ngượng, ông nghĩ tới chuyện “giết quách làm mất tích đi cho rồi”, sau mới đổi ý đem nàng gả cho 1 viên quân trưởng Vĩnh Thuận [9]. Ông ta làm ngần ấy chuyện, vậy mà lúc sắp chết Từ Hải chỉ kịp trách vợ.
Sang tới Việt Nam, Nguyễn Công Trứ làm hẳn 1 bài hát nói trách Kiều, “Từ Mã Giám Sinh cho đến chàng Từ Hải”, rồi phán luôn “Đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm” [10]. Tản Đà còn độc miệng hơn, tả cảnh Kiều lúc Từ Hải vừa chết: “Đôi hàng nước mắt, đôi làn sóng, Nửa đám ma chồng, nửa tiệc quan” [3]. (Cụ Nguyễn Công Trứ chê Kiều thế chứ chính cụ cũng hay lui tới chốn ca hát, Hoài Thanh có nhắc khéo chuyện này.)
IV - NGUYỄN DU XÓA 1 CÂU, GIỮ 1 CÂU
Nguyễn Du vẫn giữ món quà: “Lại riêng một lễ với nàng, Hai tên thể nữ ngọc vàng nghìn cân”. Nhưng ông đổi lý do Kiều nghe theo: “Nàng thời thật dạ tin người, Lễ nhiều nói ngọt nghe lời dễ xiêu”, nàng nghĩ “Công tư vẹn cả hai bề” [11].
Câu Từ Hải kêu “Phu nhân làm hại ta” thì ông bỏ hẳn. Từ Hải của Nguyễn Du chết mà không nói 1 lời: “Khí thiêng khi đã về thần, Nhơn nhơn còn đứng chôn chân giữa vòng”. Lời trách thì Nguyễn Du để Kiều tự nói ra: “Bởi nghe lời thiếp nên cơ hội này!”. Ông Hồ khen nàng có công, nàng đáp: “Khéo khuyên kể lấy làm công, Kể bao nhiêu lại đau lòng bấy nhiêu!” [11].
Câu than thở năm 1577 thì ông giữ gần như nguyên vẹn: “Rằng: Từ công hậu đãi ta, Chút vì việc nước mà ra phụ lòng. Giết chồng mà lại lấy chồng, Mặt nào còn đứng ở trong cõi đời?” [11]. Anh em đặt 2 câu cạnh nhau mà xem, “Minh Sơn đãi ta hậu” thành “Từ công hậu đãi ta”, “vì việc nước” vẫn là “vì việc nước”, “giết 1 tù trưởng rồi lại thuộc về 1 tù trưởng khác” thành “giết chồng mà lại lấy chồng”.
Sư Tam Hợp trong Truyện Kiều khen nàng “Hại một người cứu muôn người, Biết đường khinh trọng biết lời phải chăng” [11]. Hoài Thanh đọc tới đây thì bực mình: “Kiều có ý định hại Từ Hải để cứu sinh linh đâu mà khen nàng như vậy” [3].
Minh Sử ghi rõ nàng có nhận của đút, có khuyên chồng. Ừ thì nàng có nhận thật. Nhưng quà là ông Hồ gửi, thuốc là ông Hồ với Triệu Văn Hoa tẩm vào rượu gạo, lệnh đốt trại cũng ông Hồ ra. Việc thì ông Hồ làm trọn gói, tội thì cô hầu gánh phần to. Đường hòa thì đứt từ ngày 17, lúc Từ Hải chém sứ, có phải vì câu nói nào trong trướng đâu. Ông Nguyễn Đôn Phục từng cãi giúp nàng: “Hoặc có người bảo: Từ Hải vương bá cơ đồ nhất đán thất bại, là bởi vì nghe vợ. Tôi bảo rằng: Không… Từ Hải nghe vợ cũng thất bại, chẳng nghe vợ cũng thất bại; chẳng qua cô Thúy Kiều xấu số, xấu đến cả danh dự, bỗng không mang tiếng giết chồng đấy thôi” [12].
Chuyện năm 1556 rối mù, nào món nợ của ông chú với lãnh chúa Nhật, nào phe Nghiêm Tung tranh công, nào lính trong trại mấy phe thù nhau, nào ông thư ký ngồi viết bài minh oan cho quan. Kể cho đủ thì chẳng ai kể nổi, nên người ta kể thành chuyện 1 người đàn ông nghe lời vợ mà chết, chuyện ấy thì ai cũng phán được.
Lần đầu tên nàng có trong sử, nàng đang khóc, tay chỉ xuống khúc sông ở Thẩm Gia Trang nơi Từ Hải đã chìm. Hơn 400 năm sau, người mình đọc Kiều chỉ nhớ có 1 người nhảy sông, là nàng…
P/S: Mấy câu chữ Hán của Mao Khôn, Thái Cửu Đức, Minh Sử, Từ Học Mô trong bài là dịch theo bản trích. Riêng 2 đoạn [6] và [7] mới có bản dẫn lại trong bài nghiên cứu của Tăng Thế Hào, chưa có bản khắc gốc trong tay, ai có bản gốc thì chỉ giúp mình.
Nguồn:
[1] Mao Khôn, Kỷ Tiễu Trừ Từ Hải Bản Mạt, chép trong Trịnh Nhược Tằng, Trù Hải Đồ Biên, quyển 9, mục Đại Tiệp Khảo.
[2] James Geiss, “The Chia-ching reign, 1522-1566”, trong Frederick W. Mote và Denis Twitchett (chủ biên), The Cambridge History of China, tập 7, The Ming Dynasty, phần 1, Cambridge University Press, 1988, mục Hu Tsung-hsien and Hsu Hai và phần bàn về nguồn sử liệu.
[3] Hoài Thanh, “Quyền sống của con người trong Truyện Kiều của Nguyễn Du”, in trong Tuấn Thành, Vũ Nguyễn tuyển chọn, Truyện Kiều, tác phẩm và lời bình, Nhà Xuất Bản Văn Học.
[4] Minh Sử, quyển 205, truyện Hồ Tôn Hiến.
[5] Thái Cửu Đức, Oa Biến Sự Lược, quyển 4, có chép kèm tờ tấu báo tiệp của Hồ Tôn Hiến.
[6] Mao Khôn, Kỷ Tiễu Trừ Từ Hải Bản Mạt, dẫn lại theo Tăng Thế Hào, “Hải Thượng Nữ Tường”, bài nghiên cứu về chuyện Vương Thúy Kiều.
[7] Từ Học Mô, Vương Kiều Nhi Truyện, trong Từ Thị Hải Ngung Tập, văn biên quyển 15, khắc năm Vạn Lịch thứ 5 (1577), dẫn lại theo Tăng Thế Hào, bài đã dẫn.
[8] Lục Nhân Long, Hình Thế Ngôn, hồi “Hồ Tổng Chế khéo dùng Hoa Lệ Khanh, Vương Thúy Kiều chết báo Từ Minh Sơn”, dẫn lại theo Tăng Thế Hào và Giang Cự Vinh.
[9] Thanh Tâm Tài Nhân, Kim Vân Kiều Truyện, Nguyễn Đức Vân và Nguyễn Khắc Hanh dịch, Nhà Xuất Bản Đại Học Quốc Gia, 1999, hồi 18 và hồi 19.
[10] Nguyễn Công Trứ, hát nói Vịnh Kiều, in trong Bình Kiều, Vịnh Kiều, Bói Kiều.
[11] Nguyễn Du, Truyện Kiều, câu 2459 tới câu 2686.
[12] Nguyễn Đôn Phục, “Bàn về ông Hồ Tôn Hiến”, in trong Trịnh Bá Đĩnh tuyển chọn, Nguyễn Du, tác giả và tác phẩm.
[13] Đào Duy Anh, Khảo luận về Kim Vân Kiều, 1943, chương 2, in trong Trịnh Bá Đĩnh tuyển chọn, Nguyễn Du, tác giả và tác phẩm.
[14] Ray Huang, 1587, A Year of No Significance: The Ming Dynasty in Decline, Yale University Press, 1981, chương về Hải Thụy.