Bố Annie Ernaux mất, cô con gái dọn quần áo của bố thì thấy trong ví 1 mẩu báo cắt ra, đăng kết quả thi vào trường Sư phạm nữ. Tên cô đứng thứ 2 [1].
Ernaux là nhà văn Pháp, được giải Nobel văn chương năm 2022. Cuốn Một Chỗ Trong Đời (tên tiếng Pháp là La Place, nghĩa là cái chỗ, chỗ đứng) bà viết về bố mở đầu bằng hôm bà đi thi ở Lyon, tháng 4/1967, thi đỗ thành cô giáo biên chế. Đúng 2 tháng sau thì bố mất, thọ 67 tuổi. Lúc ấy ông vẫn cùng vợ quản lý 1 quán cà phê kiêm tạp hóa ở 1 thị trấn nhỏ vùng Normandie (miền bắc nước Pháp) [1].
Cái ví nằm trong túi chiếc áo vest bố mặc hằng ngày, treo ở nhà kho. Trong ví có ít tiền, cái bằng lái xe và 1 tấm ảnh cũ chụp 1 nhóm công nhân đội mũ lưỡi trai, kẹp trong chính mẩu báo ấy. Ernaux nhận ra bố đứng ở hàng cuối, vẻ trang nghiêm, “gần như lo lắng”, trong khi rất nhiều người cười tươi [1].
Vậy mà chính đứa con gái được bố cất tên trong ví ấy có 1 thời ngượng vì bố, từ cách bố nói đến cách bố ăn. Cái ngượng ấy con học ở đâu ra?
I - BỐ SỢ NHẤT LÀ BỊ NHẦM CHỖ
Bố Ernaux là con nhà làm thuê. Ông đi học bữa được bữa không vì phải ở nhà mót khoai, gom cỏ khô, lớn thêm chút nữa thì đi vắt sữa bò cho 1 trang trại, tối ngủ trên nóc chuồng bò [1]. Rồi ông đi làm công nhân, sau này 2 vợ chồng mới mở quán.
Ernaux viết bố có “nỗi sợ bị nhầm vị trí, bị xấu hổ” [1]. Có lần ông cầm vé hạng 2 mà leo nhầm lên khoang hạng nhất, bị người soát vé bắt trả thêm tiền. Lại có lần ở phòng công chứng, ông phải viết dòng “đã đọc và chứng nhận”, không biết viết thế nào cho đúng nên viết thành “trứng nhận”, suốt đường về cứ khó chịu, ám ảnh vì cái lỗi ấy [1].
Trước những người ông cho là quan trọng, ông cứng nhắc, rụt rè, không bao giờ dám hỏi câu nào. Đang nói thì ngừng giữa câu, “phải không nhỉ”, rồi khoát tay cho người khác nói tiếp. Ông bà mình bảo ở sao cho vừa lòng người, ở rộng người cười, ở hẹp người chê. Nhà Ernaux sống đúng như thế, lúc nào cũng canh cánh 1 câu: “người ta nghĩ gì về chúng tôi?” (hàng xóm, khách hàng, tất cả mọi người) [1]. Bản tiếng Việt của câu ấy thì nhà nào cũng thuộc lòng: “để hàng xóm người ta cười cho”.
Trường của con thì với ông là “một thế giới khủng khiếp” [1]. Ông chẳng bao giờ biết con học lớp mấy, ai hỏi thì bảo “nó ở chỗ cô đó”. Ông gọi là “trường học của mày”, nói tới chữ ký túc xá thì phát âm rời từng tiếng, như sợ nói trơn tru thì thành ra tự nhận mình quen thân với chỗ ấy. Liên hoan ở trường ông không đi, con diễn kịch ông cũng không đi xem. Vợ giận, ông bảo: “nhưng bà biết rõ là tôi không đi tới những chỗ đó” [1].
II - CON MANG NỖI SỢ ẤY LÊN PHỐ
Cô giáo chỉnh cách nói của Ernaux, thế là về nhà cô bé chỉnh lại bố, bảo mấy chữ bố quen dùng không có trong tiếng Pháp. Đi học về là tự nhận việc thanh tra ngữ pháp của cả nhà. Ông giận phải biết. Có lần con nói lại: “bố cứ muốn con không bị chỉnh, thế mà lúc nào bố cũng nói sai!”. Con khóc, bố khổ tâm. Ernaux viết là nhà bà cãi nhau vì chuyện ăn nói nhiều nhất, toàn những trận cãi vã đau lòng, “còn hơn cả vấn đề tiền bạc” [1].
Lên 16, 17 tuổi, cô ở lì trong phòng học bài, nghe đĩa nhạc, đọc sách, chỉ xuống nhà lúc ngồi vào bàn ăn. Bữa cơm im phăng phắc. Cô góp ý cho bố cách ăn, cách nói chuyện, đinh ninh mình đúng “bởi vì ông không biết tranh luận” [1]. Ông bảo con: “sách vở, nhạc nhẽo, tốt cho mày. Tao thì không cần những thứ đó mới sống được” [1].
Lên đại học, có lần cô rủ 1, 2 cô bạn về nhà chơi hè. Cô nói trước với bạn: “cậu biết đấy, nhà tớ đơn giản lắm”. Bà tự nhận là nói câu ấy theo cách “của những người muốn ngăn ngừa triệt để ánh mắt chiếu cố dành cho gia đình họ” [1]. Bố thì mừng rối rít, lo từng món trong bữa ăn, hỏi “cô Geneviève có thích ăn cà chua không?”, rồi bổ quả cà chua ra làm 4.
Có lần về thăm nhà, cô mua cho bố 1 hộp kem bôi sau khi cạo râu. Ông bối rối, cười trừ: “cha sẽ bốc mùi hăng hắc mất!”. Rồi ông vẫn hứa là sẽ dùng. Cô muốn khóc như hồi bé, vì ông ấy sẽ không bao giờ thay đổi được [1].
Tức là câu “nhà tớ đơn giản lắm” là cách bố vẫn làm cả đời, giờ con đem ra dùng với chính bố. Ernaux viết bố “cư xử thông minh”, thông minh ở chỗ biết mình thấp kém mà không chịu thừa nhận, “bằng cách che giấu càng kỹ càng tốt” [1]. Mình cho rằng cái ngượng ấy có lẽ con học từ chính bố. Ngày trước bố sợ người ta nghĩ gì về mình nên che mình trước mặt người sang, giờ đến lượt con sợ y như thế, đem bố ra che trước mặt bạn.
Lưu ý là ngay trong cuốn sách, nói về nhà mình, bà vẫn quen miệng nói “chúng tôi” như hồi còn ở với bố mẹ, rồi bảo chưa biết bao giờ mới bỏ được thói quen ấy [1].
Không biết có bạn nào, hôm dẫn người yêu về ra mắt, đã dặn trước là nhà mình ở quê, đơn giản lắm, không? Hỏi thế thôi chứ câu này nghe quen tai lắm 😅
III - BỐ BIẾT CẢ
Ernaux cũng viết thẳng: “nhưng ông không bất hạnh”. Về già, “càng ngày ông càng yêu đời”. Con về kể chuyện căn hộ có ghế bành nhung đỏ, có dàn hi-fi, ông nghe được 1 lúc rồi bảo: “các con tận hưởng là đúng rồi” [1].
Thế có phải ông chả để bụng gì? Chưa chắc! Ông không khổ vì nghèo nhưng ông biết rõ con đang đi đâu. Con mà học được thì con sẽ đi khỏi nhà. Ernaux viết là hồi cô còn đi học, bố “lúc nào cũng sợ HAY CÓ LẼ THÍCH tôi không học được” [1], mấy chữ viết hoa là của chính bà.
Con 17 tuổi chưa kiếm ra đồng nào, ông ngượng với khách, phân trần “người ta có xúi nó bao giờ đâu, tự nó thế” [1]. Rồi con dẫn người yêu về, 1 anh sinh viên ngành chính trị con nhà tư sản. Ông thắt cà vạt, thay bộ quần áo mặc ngày chủ nhật, dẫn con rể tương lai đi xem cái nhà để xe tự tay ông xây. Ông còn muốn dồn tiền tiết kiệm giúp vợ chồng con, để bù cho cái khoảng cách về học thức, địa vị với con rể: “bố mẹ thì đâu có cần gì nhiều” [1].
Rồi có 1 hôm, ánh mắt tự hào, ông bảo con: “tao chưa bao giờ làm mày phải xấu hổ nhể” [1].
Nghĩa là ông biết con có thể xấu hổ vì mình, không biết thì đã chả nói ra câu ấy. Cả đời ông canh để mình không thành cái làm con xấu hổ, rồi coi đó là 1 thành tích. Ernaux viết: “có lẽ niềm tự hào lớn nhất đối với ông, hay thậm chí là lời biện minh cho cuộc đời ông: là tôi đang thuộc về thế giới từng khinh miệt ông” [1].
Thảo nào ông cất mẩu báo ghi tên con trong ví, cạnh tấm ảnh hồi ông còn đi làm công nhân.
IV - Ở QUẦY THU NGÂN
Ernaux viết cuốn này năm 1982, 1983, lúc đã đi dạy khoảng 15 năm, đúng cái nghề mà ngày xưa bố bà nghe chữ “giáo viên” đã không thích [1].
Ở trang cuối cuốn sách, bà nhớ lại 1 buổi tháng 10 năm trước, xếp hàng ở siêu thị thì nhận ra cô học trò cũ ngồi quầy thu ngân. Bà nhớ đây là học trò mình 5, 6 năm trước nhưng tên gì, học lớp nào thì quên mất. Bà hỏi: “em thế nào rồi? Làm ở đây có ổn không?”. Cô bé bảo có có. Quẹt mã xong đồ hộp, đồ uống, cô nói với vẻ khó xử: “trường trung học hướng nghiệp khó quá” [1].
Cô bé tưởng cô giáo còn nhớ chuyện mình phải sang học trường nghề, mà Ernaux đã quên mất vì sao cô bé bị gửi sang đó, học ngành gì.
Bà chào tạm biệt. Cô bé đã cầm hàng của người khách tiếp theo bằng tay trái, tay phải gõ bàn phím mà không cần nhìn…
Nguồn:
[1] - Một chỗ trong đời - Annie Ernaux, Nguyễn Thị Thúy An dịch, Nhã Nam và NXB Hội Nhà Văn, 2016 (nguyên bản tiếng Pháp: La Place, 1983).