Năm 1922, người viết ra Sherlock Holmes xuất bản 1 cuốn sách chứng minh tiên có thật. Người ta bảo ông phản bội Holmes. Đọc kỹ thì ông làm đúng y như Holmes.
Cuốn sách ấy là The Coming Of The Fairies của Arthur Conan Doyle. Chuyện bắt đầu ở Cottingley, 1 làng nhỏ ở hạt Yorkshire bên Anh. Mùa hè năm 1917, Elsie Wright 16 tuổi xin mãi mới mượn được cái máy ảnh bố vừa mua, đem ra con suối sau nhà chụp cô em họ 10 tuổi là Frances Griffiths ngồi trước 1 nhóm tiên đang múa. Vài tháng sau có thêm tấm thứ 2, Elsie ngồi trên cỏ, cạnh 1 con yêu tinh lùn đang nhảy [1].
Cuối năm 1920, Doyle đăng 2 tấm ảnh lên tạp chí Strand, chính tờ báo đã đăng truyện Holmes suốt mấy chục năm, kèm bài viết khẳng định ảnh là thật [1]. Bác sĩ kiêm nhà văn, giờ kiêm thêm chức người phát ngôn của giới tiên. Về sau trò ấy bị lộ [3].
Người ta hay giải thích chuyện 1 bộ óc như thế tin ảnh tiên bằng nỗi đau. Kingsley, con trai cả của Doyle, chết năm 1918, người cha đau lòng quá nên bám vào bất cứ thứ gì bảo ông rằng con mình vẫn còn ở đâu đó. Nghe rất xuôi tai, có điều mốc thời gian không khớp.
I - TIN TỪ TRƯỚC KHI CÓ CON
Ngày 2/7/1887, 1 bác sĩ trẻ mở phòng khám ở Southsea, thị trấn ven biển miền Nam nước Anh, gửi thư cho tuần báo Light của giới thông linh. Trong thư, ông bảo mình đã đọc khá nhiều sách về đề tài này, cân đi nhắc lại bằng chứng rồi thấy không thể nghi ngờ các hiện tượng ấy, “cũng như không thể nghi ngờ châu Phi có sư tử, dù mình đã tới châu Phi mà chưa gặp con nào” [2].
Ông còn lập hẳn 1 nhóm 6 người ngồi gọi hồn ở nhà mình, họp 9, 10 lần, bàn cũng nghiêng, chữ cũng viết ra. Nhưng ông vẫn chưa tin hẳn, vì “cái máy phức tạp là thân thể con người có thể chơi những trò kỳ lạ”, cơ bắp tự co, đầu óc tự nghĩ mà mình không hay [2]. Đại khái là ông sợ chính mấy người ngồi quanh bàn tự đẩy bàn mà không biết. Nghi luôn cả bạn thân, đúng tố chất của người viết ra Holmes.
Ông chỉ tin hẳn sau 1 buổi ngồi với 1 ông cụ đồng cốt. Mấy hôm trước đó, Doyle đang phân vân có nên mua cuốn sách về kịch hài thời vua Charles II của Leigh Hunt hay không, nghĩ 1 hồi rồi gác lại. Ông cụ lên đồng, cầm bút viết cho ông 1 dòng: “tell him from me not to read Leigh Hunt’s book”, nghĩa là bảo anh này đừng đọc sách của Leigh Hunt. Doyle viết: “tôi có thể thề là không ai biết tôi định đọc cuốn sách ấy” [2].
Mà cùng năm 1887, truyện Holmes đầu tiên là A Study In Scarlet được in trong 1 tập san dịp Giáng Sinh [4]. Thông minh với thông linh, hóa ra là 2 anh em sinh cùng năm. Doyle tin thông linh từ đúng năm Holmes ra đời, 5 năm trước khi Kingsley chào đời.
Ông giấu chuyện này với mẹ, người ông viết thư kể đủ thứ chuyện trên đời suốt 54 năm, mãi tới năm 1916 mới nói [3]. Tháng 5/1917, Kingsley đang ở tiền tuyến bên Pháp, Doyle viết cho mẹ: “con không sợ thằng bé chết, vì từ ngày con tin hẳn thông linh thì cái chết thành ra thứ chẳng cần thiết nữa, con chỉ rất sợ nó đau đớn hay tàn phế” [3].
Tháng 10/1918, đang đi giảng về thông linh thì ông nhận điện báo Kingsley bị cúm nặng, sắp không qua khỏi. Ông vẫn giảng tiếp. Sau này ông viết, nếu không phải người tin thông linh thì đêm ấy ông đã không nói nổi, đằng này ông lên thẳng bục, bảo cả hội trường rằng ông biết con mình vẫn sống sau cái chết, không có gì phải lo [3].
Vậy là Doyle đã tin từ hơn 30 năm trước khi Kingsley mất, đêm con hấp hối ông vẫn đứng giảng được là nhờ nó.
II - NHỮNG DẤU VẾT KHÔNG BIẾT NÓI DỐI
Anh em nào đọc Holmes hồi nhỏ chắc còn nhớ cảnh 2 người mới gặp nhau, Holmes vừa bắt tay Watson đã phán luôn anh vừa ở Afghanistan về [4]. Cũng trong A Study In Scarlet, trước khi biết bạn cùng phòng làm nghề gì, Watson đọc được 1 bài báo của Holmes. Người viết cho rằng chỉ qua 1 nét mặt, 1 cái giật cơ, 1 cái liếc mắt là đoán ra người ta đang nghĩ gì. Với người đã rèn được óc quan sát, phân tích thì “deceit… was an impossibility”, tức không ai lừa được [4]. Anh em nhớ giúp mình câu này, lát nữa có việc dùng tới.
Holmes phá án bằng những thứ người ta để lại mà không biết mình để lại: vết bùn trên ống quần, vết chai trên ngón tay, nước da cháy nắng của 1 người vừa đi lính về. Chẳng ai cố tình bôi bùn lên quần cho Holmes đọc, nên vết bùn không nói dối.
Năm 1907, ông Doyle phá 1 vụ án ngoài đời thật theo đúng kiểu Holmes. George Edalji, luật sư trẻ có cha là người Ấn, mẹ là người Anh, bị tòa ở Stafford xử 7 năm tù khổ sai năm 1903 vì tội cắt xẻo gia súc ban đêm quanh làng Great Wyrley và viết thư hù dọa [5].
Doyle hẹn gặp anh ở khách sạn, tới muộn, thấy Edalji đang ngồi đọc báo cho đỡ sốt ruột. Ông viết: “lần đầu tiên nhìn thấy anh Edalji đã đủ thuyết phục tôi rằng anh khó mà phạm tội”, vì anh “cầm tờ báo sát mắt và hơi nghiêng”, dấu hiệu cận rất nặng kèm loạn thị. Đo ra thì anh cận 8 độ (nặng tới mức đeo kính vào, ra ngoài trời vẫn nhìn không rõ). Theo Doyle, 1 người mắt như thế mà mò ra đồng giữa đêm tối om, lách qua cảnh sát đang canh gác để làm hại gia súc thì thật nực cười. Ông viết, chỉ 1 khiếm khuyết ấy của thân thể đã cho ông “sự chắc chắn về đạo lý rằng anh vô tội” [5].
Doyle để ý được đôi mắt Edalji vì ông từng học làm bác sĩ mắt. Năm 1891, ông sang Vienna học thêm khoa mắt rồi về London mở phòng khám, ngồi chờ mãi chả thấy bệnh nhân nào tới thì viết truyện Holmes [6]. Phòng khám ế khách mà văn học Anh lại được mùa. Vụ Edalji, ông còn gửi thư lên báo y khoa hỏi thẳng giới bác sĩ mắt, 1 người cận loạn như thế có làm nổi việc ấy giữa đêm không [6]. Sau loạt bài của ông, vụ án được đưa ra 1 ủy ban xét lại [6].
Đôi mắt cận 8 độ thì không đóng kịch được, Edalji có muốn cũng chẳng giả vờ nhìn rõ được.
III - HAI ĐỨA TRẺ “KHÔNG ĐỦ SỨC” LỪA
Năm 1920, Sir Oliver Lodge (nhà vật lý, người nghiên cứu ngoại cảm mà Doyle kính nể nhất) được Doyle cho xem 2 tấm ảnh tiên ở câu lạc bộ Athenaeum, nhìn 1 lúc rồi đoán luôn là ảnh ghép, lấy hình 1 đoàn vũ công ở California đặt lên nền đồng quê Anh. Doyle cãi lại, bảo ông đã lần ra ảnh do 2 đứa trẻ “thuộc giới thợ thuyền” chụp, mà trò ảnh kiểu ấy thì “hoàn toàn quá sức chúng” [1]. Hai chuyên gia của hãng Kodak xem kỹ phim không thấy chỗ ghép, nhưng nhất định không ký giấy xác nhận ảnh thật, vì sợ có bẫy [1].
Doyle viết rằng cả vụ “ngay từ sớm đã quy về việc xem xét yếu tố con người và động cơ làm giả” [1]. Nói trắng ra là ông xét người chụp trước, tấm ảnh tính sau. Ông kết luận ảnh hoàn toàn thật. Ai có được “bằng chứng về sự thật thà, chất phác trong suốt” như ông thì cũng sẽ tin như thế [1].
Trong sách, ông còn in lại bài điều tra của báo Westminster Gazette ngày 12/1/1921, bài ông khen là hay nhất trong các bài công kích. Phóng viên về tận làng hỏi han, bà mẹ cho biết Elsie từng làm mấy tháng cho 1 hiệu ảnh ở Bradford, chủ yếu chạy việc vặt và tô sửa vết trên ảnh. Bố mẹ cô cũng từng hỏi 2 đứa làm giả bằng cách nào, còn thầy giáo cũ thì nhận xét Elsie là đứa “mơ mộng” [1]. Hồ sơ dâng tận miệng thế này, Holmes chưa hút hết 1 tẩu thuốc đã xong vụ án. Chừng ấy chi tiết, ông Doyle in lại đủ cả, rồi vẫn tin.
Cũng năm 1920, người ta đưa cho 2 cô bé 1 gói phim đã đánh dấu ngầm, và 2 cô bé chụp thêm được 3 tấm tiên nữa [1]. Lần này người bị xét biết rõ mình đang bị xét, biết cả người lớn đang chờ thấy gì.
IV - LOẠI TRỪ CÁI BẤT KHẢ
Trong The Sign Of Four, Holmes hỏi Watson: tôi nói với anh bao lần rồi, khi đã loại hết những cái không thể thì cái còn lại, dù khó tin tới đâu, cũng phải là sự thật [7].
Năm 1930, Doyle viết bài The Riddle Of Houdini về Harry Houdini (ảo thuật gia thoát xích, thoát hòm nổi tiếng nhất nước Mỹ, từng tới chơi nhà Doyle năm 1920) [3]. Mở bài, ông hỏi ai là người vạch mặt đồng cốt hăng nhất thời nay, rồi tự trả lời là Houdini. Hỏi tiếp ai là đồng cốt có phép mạnh nhất thời nay, ông bảo có người sẽ trả lời cũng là Houdini [8]. Ngay sau đó ông mượn câu của nhà văn Mỹ Thoreau, bằng chứng gián tiếp có khi rất mạnh, như khi thấy con cá hồi trong bình sữa (thấy cá trong sữa thì khỏi cần ai khai, sữa đã bị pha nước suối) [8]. Câu này Holmes đã nói gần y nguyên trong truyện The Noble Bachelor từ năm 1892 [7].
Rồi ông lập luận đúng kiểu Holmes. Ông viết là đã tận mắt thấy đồng cốt bị trói, niêm phong dây, vậy mà vẫn thoát ra khỏi dây đi lại trong phòng, lát sau lại ngồi trong dây niêm phong như cũ: “if they could get out by a trick I see no way in which they could get back. I am forced, therefore, to predicate the existence of such a dematerialising and reconstructing force” [8]. Ý ông là nếu họ thoát ra bằng mẹo thì ông không thấy cách nào họ chui vào lại được, nên ông buộc phải cho rằng có 1 thứ lực làm thân thể tan ra rồi ráp lại.
Phép loại trừ của Holmes đấy, bài bản ra trò. Ngặt cái là trong những cái không thể, ông đã gạch đi 1 khả năng ngay từ đầu, là chính ông bị lừa.
Houdini thì viết trên báo Christian Register năm 1925: “tell the people that all I am trying to do is to save them from being tricked in their grief and sorrows” [8], ý là ông chỉ muốn cứu người ta khỏi bị lừa giữa lúc đau buồn. Doyle chép câu ấy vào bài, rồi bảo Houdini nói 1 đằng trước công chúng, còn lúc riêng tư thì khác hẳn [8].
Có lần trên tàu thủy Imperator, Houdini làm trò viết chữ lên bảng đá trước cựu Tổng Thống Theodore Roosevelt. Roosevelt tự tay viết câu hỏi “Giáng Sinh năm ngoái tôi ở đâu?”, gấp lại, dán kín, kẹp vào giữa 2 tấm bảng, mở ra thì thấy vẽ sẵn bản đồ chuyến đi Nam Mỹ của ông. Mãi sau Houdini mới nói cách làm. Doyle viết lời giải thích ấy khó tin tới mức ông coi đó là bằng chứng Houdini coi thường trí khôn của công chúng [8].
Ảo thuật gia Howard Thurston bảo trò của Houdini đều nằm trong tầm ảo thuật cao tay, Will Goldston còn in hẳn 1 cuốn sách chỉ cách làm. Doyle đọc rồi bảo họ chỉ tả cách làm thông thường, không giải thích được Houdini [8]. Người làm trò đã khai ra cách làm, vậy mà ông vẫn thấy chuyện thân người tan ra rồi ráp lại còn dễ tin hơn?!
V - BỊ LỪA CŨNG THÀNH BẰNG CHỨNG
Phong trào gọi hồn ở Mỹ bắt đầu năm 1848 trong nhà 2 chị em Fox ở bang New York, từ những tiếng gõ trên bàn mà người ta tin là hồn người chết trả lời [9]. Năm 1888, Margaret Fox lên báo tự nhận là gian lận, rồi tới Học Viện Âm Nhạc New York gõ ra tiếng cho cả hội trường nghe [9].
Trong The History Of Spiritualism (1926), Doyle công nhận bà gõ ra tiếng thật nhưng ông xét người trước. Bà đang sa vào rượu chè, đang căm hận người chị cả, lại được hứa trả tiền, nên lời của “1 người đàn bà mất thăng bằng” ấy làm sao lật được công điều tra của cả 1 thế hệ [9]. Rồi ông viết: phóng viên không biết tiếng gõ từ đâu ra, “và theo tác giả, Margaret cũng không biết” [9]. Người đứng gõ không biết tiếng gõ từ đâu ra, còn ông ngồi viết cách gần 40 năm thì biết 😅
Ông xét Margaret đúng như đã xét 2 cô bé ở Cottingley, xét động cơ và tính nết, chỉ là lần này xét để bác bỏ 1 lời thú nhận. Thương nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau quả bồ hòn cũng méo, xét người kiểu ấy thì 2 cô bé trông thật thà chụp gì cũng thành thật, còn người đàn bà sa vào rượu chè có khai gì cũng thành bịa.
Ông có biết mình có thể bị lừa không? Biết chứ. Cũng trong cuốn ấy ông viết, người quan sát nào cũng từng bị chơi khăm, chính ông nhiều lần lung lay niềm tin vì bị lừa, rồi lại có bằng chứng khác tới bù, cho ông hiểu đó chỉ là 1 bài học: hồn người chết mà biết chơi khăm thì cũng chẳng lạ gì hơn người sống bày trò ngớ ngẩn [9].
Thành ra chẳng ai làm ông đổi ý được nữa. Niềm tin ấy có hẳn chế độ tự vá lỗi, bị lừa lần nào thì nó tự cập nhật thêm 1 bằng chứng cho thế giới bên kia lần ấy.
Năm 1887, trong lá thư đầu tiên gửi tuần báo Light, ông từng nghi chính nhóm gọi hồn ở nhà mình, vì sợ thân thể tự chơi trò, cơ bắp tự co, đầu óc tự nghĩ mà mình không hay [2]. Còn dòng chữ ông cụ đồng cốt viết đúng tên cuốn sách ông đang định mua thì ông thề là không ai biết…
P/S: Mấy đoạn trích thư, sách của Doyle trong bài là mình tự dịch từ bản tiếng Anh. Chỗ nào để nguyên tiếng Anh là để anh em nào muốn đối chiếu thì tra cho dễ, chứ không phải mình lười dịch đâu nhé.
Nguồn:
[1] Arthur Conan Doyle, The Coming Of The Fairies (1922), chương I, III, IV, trong Arthur Conan Doyle, Complete Works, Delphi Classics, 2017.
[2] Arthur Conan Doyle, thư “A Test Message” gửi tuần báo Light, ngày 2/7/1887, in trong Letters To The Press, John Michael Gibson và Richard Lancelyn Green biên tập, University of Iowa Press, 1986.
[3] Jon Lellenberg, Daniel Stashower và Charles Foley biên tập, Arthur Conan Doyle: A Life In Letters, HarperPress, 2007, phần Giới thiệu, chương 12 The World War và chương 13 His Last Crusade.
[4] Arthur Conan Doyle, A Study In Scarlet (1887), phần I, chương 1 Mr. Sherlock Holmes và chương 2 The Science Of Deduction, trong Complete Works, Delphi Classics, 2017.
[5] Arthur Conan Doyle, The Case Of Mr. George Edalji (1907), trong Complete Works, Delphi Classics, 2017.
[6] Letters To The Press, phần Giới thiệu của 2 người biên tập, thư gửi British Medical Journal ngày 19/1/1907 và các thư về vụ Edalji năm 1907.
[7] Arthur Conan Doyle, The Sign Of Four (1890) và The Adventure Of The Noble Bachelor (1892), trong Complete Works, Delphi Classics, 2017.
[8] Arthur Conan Doyle, “The Riddle Of Houdini”, trong The Edge Of The Unknown (1930), Complete Works, Delphi Classics, 2017.
[9] Arthur Conan Doyle, The History Of Spiritualism, tập 1 (1926), chương The Hydesville Episode và chương The Career Of The Fox Sisters, trong Complete Works, Delphi Classics, 2017.