Trong hồi ký, Conan Doyle viết cha mình sống những năm cuối đời ở 1 “nhà dưỡng bệnh”. Ủa alo, nơi ấy là trại tâm thần, mà không phải 1 trại, là 3 trại.
Cuốn hồi ký tên Memories And Adventures, Doyle viết năm 1924, lúc đã 65 tuổi, đã nổi tiếng khắp thế giới nhờ Holmes. Đoạn về cha, ông viết thương lắm. Cha ông, Charles Doyle, là họa sĩ, hay vẽ tiên, vẽ cả cảnh ghê rợn, theo lời con là “đáng sợ hơn Blake” (William Blake, nhà thơ kiêm họa sĩ người Anh). Cả nhà toàn người cầm bút vẽ, ông nội vẽ biếm họa chính trị ở London, chú Richard vẽ bìa tạp chí Punch, mà ông vẫn là người tài nhất. Ông cụ cao, râu dài, lịch thiệp, nghe ai nói chuyện thô tục là đứng dậy bỏ đi. Ông cụ “có những điểm yếu, như ai trong chúng ta cũng có”, đầu óc thì “lúc nào cũng ở trên mây”, ngay cả tật xấu của ông “cũng là kết quả của 1 tâm hồn quá thiêng liêng”.
Năm 20 tuổi, Doyle đã phải lo cho cả 1 nhà đông em, vì “sức khỏe của cha tôi suy sụp hẳn, ông phải lui về cái nhà dưỡng bệnh nơi ông sống những năm cuối đời”. Ông thương mẹ, người phải chịu “cả 1 thời dài nhọc nhằn, nhếch nhác”, còn cha thì “tôi e là chẳng giúp được mẹ bao nhiêu”. Đọc hồi ký thì chỉ thấy 1 ông nghệ sĩ mơ mộng, không biết kiếm tiền, thế thôi.
Tật xấu ấy là gì thì hồi ký im re.
Ngày 23/12/1892, bà Mary Doyle viết thư cho bác sĩ Rutherford, viện trưởng trại Crichton ở Dumfries, Scotland, nơi chồng bà đang bị giữ. Bà kể chồng nghiện rượu từ 30 năm trước, đã mấy lần lên cơn sảng rượu. Để có tiền uống, ông giở đủ trò: lén mang đi mọi thứ đáng giá trong nhà, nợ khắp các cửa hàng, đập cả ống tiết kiệm của con. Ai đời 1 họa sĩ tài hoa lại uống cả vecni đánh đồ gỗ. Ở 1 quán rượu tại Edinburgh, người ta còn giữ cả 1 bộ tranh ông đổi lấy rượu, mỗi bức đáng mấy đồng guinea (đồng tiền vàng của Anh hồi ấy) mà ông bán có vài xu. Ông chủ quán đúng là bốc trúng sít rịt.
Lá thư mở đầu bằng lời xin lỗi. Trại phàn nàn về bộ quần áo nhà gửi vào cho ông cụ, bà giải thích bao năm nay nhà vẫn gửi đồ cũ của con trai cả vào cho ông mặc, vì 2 bố con cùng cỡ người. Con trai cả ấy chính là Arthur, lúc ấy đang giàu lên trông thấy nhờ Holmes, sống ở South Norwood, gần London.
Gần cuối thư, bà khoe con trai bà rất tốt, trả nửa tiền học cho em trai ở trường võ bị Woolwich, nuôi 1 em gái đi học nước ngoài, cho 2 em gái nữa ở cùng. Rồi bà viết: “tôi biết con tôi thà giúp tôi còn hơn để cha nó ra ngoài”.
Ông cụ thì nghĩ sao? Năm 1885 Charles bị chuyển vào trại Montrose. Ở đó ông có 1 cuốn sổ vẽ, mãi tới năm 1978 mới được in ra. Trang đầu, ông ghi ngày 8/3/1889 và viết: “hãy nhớ kỹ cuốn sổ này hoàn toàn là sản phẩm của 1 thằng điên. Bạn thử chỉ xem trí óc tôi thiếu hụt chỗ nào, hay gu tôi hư hỏng chỗ nào?”. Trang sau ông than thở: “tôi tin mình bị coi là điên chỉ vì người Scotland hẹp hòi không hiểu chuyện đùa”. Câu này mà đăng lên mạng bây giờ chắc khối người thả haha.
Theo mấy người biên tập, ông cụ không có vẻ gì oán trách gia đình. Trong sổ có bức ông tự vẽ mình đang trìu mến ngắm vợ, có cả mấy lời báo chí khen cuốn tiểu thuyết Micah Clarke của con trai mà ông chép lại. Năm 1888, khi A Study In Scarlet, truyện Holmes đầu tiên, in thành sách, tranh minh họa trong sách là của chính ông cụ vẽ. Con viết, bố vẽ, combo gia đình xịn xò mà ít ai biết.
Đọc lá thư của bà mẹ xong, quay lại trang hồi ký thì thấy hồi ký không bịa câu nào. Ông cụ hiền thật, tài thật, đầu óc đúng là ở trên mây. Hồi ký chỉ chọn lọc: giữ cái đẹp, bỏ cái đau, đổi tên trại tâm thần thành “nhà dưỡng bệnh”. Trình nói giảm nói tránh cỡ này thì dân làm PR bây giờ cũng phải gọi bằng sư phụ. Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại, mà người đậy lại ở đây là đứa con từng thà bỏ tiền nuôi cả nhà còn hơn đón cha về.
3 người biên tập tập thư A Life In Letters thì bênh vực ông cụ. Họ viết Charles Doyle hay bị gán là kẻ hung hăng, thậm chí bạo lực trong nhà, mà gần như không có bằng chứng nào, thư từ của Doyle cũng không cho thấy điều đó. Ông cụ không phải ác nhân, nên người con không nói xấu cha cũng phải thôi.
Có điều bà mẹ cũng nhớ chồng bằng cái đẹp. Vừa kể chồng ăn cắp, nợ nần, uống vecni xong, bà viết luôn “biết ông ấy là thương ông ấy”. Cả nhà cùng 1 kiểu nhớ, cái gì đau quá thì gọi bằng tên khác cho nhẹ đi. Ai trong nhà có người nghiện rượu chắc hiểu cảm giác ấy.
Doyle viết thêm trong hồi ký: “thế giới, chứ không phải gia đình, mới là người hưởng quả của thiên tài”. Ông cụ mất năm 1893, ở tuổi 61. Doyle cũng kể mình có 1 dự định: gom tranh cha rải rác khắp Edinburgh về, mở 1 cuộc triển lãm Charles Doyle ở London, “để giới phê bình phải ngạc nhiên”. Cuộc triển lãm ấy mở ở London ngay trong năm 1924, 31 năm sau ngày ông cụ mất.
Còn câu hỏi ông cụ để lại ở trang đầu cuốn sổ vẽ, trí óc tôi thiếu hụt chỗ nào, thì cả cuốn hồi ký không thấy ai trả lời…