Mùa hè năm 1791, 1 cô gái 21 tuổi ở Áo viết thư cho Kant: “nếu không đọc nhiều sách của ông, chắc chắn tôi đã tự kết liễu đời mình rồi” [1].
Cô tên là Maria von Herbert, em gái 1 ông chủ xưởng ở Klagenfurt, miền nam nước Áo. Anh trai cô mê Kant đến mức bỏ xưởng, bỏ vợ con nửa năm trời để sang Jena học triết Kant, về nhà thì kéo cả nhóm bạn đến ngồi bàn đạo đức suốt ngày. 1 người hay lui tới gọi nhà ấy là “Athens mới” [1].
Ấy vậy mà chưa đầy 2 năm sau, chính ông Kant đem thư của cô gửi cho 1 cô gái khác đọc, để làm gương. Người dạy cả châu Âu về bổn phận phải sống, sao lại làm thế với 1 người đang muốn chết?
I - CÔ GÁI SỐNG NHỜ SÁCH KANT
Mối tình đầu, Maria trao hết cho 1 người rồi bị người ấy lợi dụng lòng tin. Sau cô yêu người khác, sợ bị coi thường nên giấu kín chuyện cũ rất lâu. Đến lúc không chịu nổi nữa, cô nói thật. Người yêu không bỏ cô, vẫn đối xử tử tế như bạn bè, mỗi tội hết yêu [1].
Cô mở thư bằng câu “như người tin đạo kêu cầu Chúa, tôi kêu cầu ông”, rồi viết 1 mạch, câu nọ dính câu kia, chẳng ngắt nghỉ gì [1]. Cô bảo đọc sách ông thì cô tin có kiếp sau, “chỉ có điều tôi chẳng tìm thấy gì, chẳng có gì hết cho đời này” [1].
Cô sống được là nhờ 1 điều học từ ông: không được chết chỉ vì đời mình khổ. Rồi cô viết: “giờ ông hãy đặt mình vào chỗ tôi… trả lời tôi đi, tôi van ông, không thì chính ông cũng không sống theo được mệnh lệnh của ông” [1].
Kant năm ấy 67 tuổi, cả đời không lấy vợ (năm trước ông vừa in cuốn Phê Phán thứ 3, tên tuổi đã lừng lẫy khắp châu Âu). Đem chuyện tình đi hỏi ông thì cũng như hỏi 1 chuyên gia tình cảm hệ lý thuyết. Ông đưa thư cho người bạn là Borowski đọc, bảo thư này làm ông để tâm hơn hẳn mọi thư khác vì nó “nói về sự thật và lòng tin”. Borowski mải nói chuyện, đút luôn lá thư vào túi áo, tối cởi áo đi ngủ mới thấy, vội gửi trả kèm lời giục ông trả lời cô. Ông nháp thư trả lời rồi chép lại cẩn thận, việc mà người biên tập bộ thư bảo là hiếm thấy ở Kant [1].
II - LÁ THƯ ĐÚNG TỪNG CHỮ
Khoảng mùa xuân 1792 ông gửi thư trả lời. Ông bảo giữ kín với nói dối là 2 chuyện khác nhau: “người thật thà mà kín đáo thì nói điều thật, chỉ là không nói hết”, còn kẻ nói dối thì nói điều hắn biết là sai [1].
Rồi ông bảo ông nói thay cho người yêu cô, tự nhận mình là “1 thầy thuốc không biết nịnh”, đưa lý lẽ ra để “biện minh cho việc anh ta lung lay tình cảm” [1]. Theo ông, cô có hối hận vì đã nói ra thì nỗi hối hận ấy cũng chẳng dính gì đến đạo đức, vì cái cô tiếc là mất lòng tin của người yêu.
Ông cũng dặn cô đừng tự hành hạ cả đời vì 1 chuyện đã qua. Nếu người kia không quay lại thì tình ấy “thể xác hơn là đạo đức”, đằng nào rồi cũng tan. Cuối thư ông viết rằng thư có đủ 3 phần của 1 bài giảng đạo là giáo lý, răn dạy và an ủi, cô cứ chú ý 2 phần đầu, phần an ủi rồi “sẽ tự đến” [1]. Viết thư an ủi mà chia mục rõ ràng như soạn giáo án, chắc chỉ Kant mới làm được.
Cả lá thư không có lấy 1 câu hỏi han cô dạo này ăn ngủ ra sao, giọng khô khốc như biên bản. Thế mà tháng 1/1793, cô viết lại cảm ơn, bảo ông “hiểu tôi trọn vẹn” [1].
III - KHI CÂU HỎI KHÔNG CÒN LÀ ĐÚNG SAI
Cũng trong lá thư ấy, cô không hỏi chuyện đúng sai nữa. Người yêu giờ tử tế với cô hết mực, mà cô thấy thứ tình bạn ấy chỉ “dễ chịu mà vô nghĩa”. Cô thấy mình “gần như thừa với chính mình”, ngày nào cũng chán đến không chịu nổi. Cô còn bảo các điều răn đạo đức “quá nhỏ nhặt” với cô, vì giữ chúng chẳng tốn chút sức nào [1].
Cô nói thẳng là cô chỉ muốn rút ngắn cái đời vô dụng này. Rồi cô hỏi ông 1 câu chả dính gì đến triết học: ông chưa bao giờ thấy đáng công lấy vợ, hay trao trọn trái tim cho ai sao? Cô có 1 bức chân dung khắc của ông, chỉ tiếc là “không được nhìn thẳng vào mặt ông” [1].
Kant không trả lời. Tháng 2/1793, ông gom 2 lá thư của cô, kèm 1 lá thư của Erhard (1 người bạn của ông, quen nhà Herbert), mà theo lời ông là để giải thích “những rối loạn tâm thần kỳ lạ” của cô, rồi gửi cả cho Elisabeth Motherby, con gái 1 ông bạn người Anh buôn bán ở Königsberg [1].
Trong thư gửi kèm, Kant gọi Maria là “cô bé mơ mộng”. Ông viết rằng Elisabeth được dạy dỗ tử tế đến mức ông chẳng cần đưa mấy lá thư này cho cô làm gương để tránh những lầm lạc của trí tưởng tượng. Dẫu vậy, đọc chúng thì cô sẽ thấy rõ hơn mình may mắn thế nào [1]. Thư của 1 người đang muốn chết, đem cho người khác đọc để thấy mình may mắn?!
Năm 1785, trong cuốn Đặt Cơ Sở Cho Siêu Hình Học Đức Lý, chính cuốn có mệnh lệnh tuyệt đối mà Maria bảo đọc rồi chẳng giúp được gì, Kant viết rằng giữ mạng sống vì ham sống thì chẳng có giá trị đạo đức gì. Nhưng nếu nghịch cảnh và nỗi buồn không lối thoát đã lấy hết vị đời, 1 người “mong được chết mà vẫn giữ mạng sống, không yêu nó”, không vì ham hay vì sợ mà vì bổn phận, thì người ấy mới có giá trị đạo đức [2].
Maria chính là người ấy, cô muốn chết mà vẫn sống, vì sách của ông bảo thế. Vậy mà khi người ấy viết thư cho ông, ông gọi cô là cô bé mơ mộng.
Theo mình, chuyện nó thế này. Lá thư đầu, cô hỏi nên làm gì với cái lỗi của mình, mà ai chứ Kant thì trả lời câu ấy giỏi nhất thiên hạ. Lá thư thứ 2 thì chẳng có câu nào để giải. Cô thấy mình thừa, nên cô quay sang hỏi chuyện riêng của ông, muốn được gặp mặt ông. Người thấy mình thừa cần biết mình còn có nghĩa với ai đó, lý lẽ đúng mấy cũng không thay được. Kant chỉ có lý lẽ, nên ông im, rồi xếp cô vào hạng đầu óc có vấn đề. Người trong sách của ông thì chịu đựng 1 mình, không viết thư cho ai, nên khen dễ lắm.
Ngay trong lá thư Erhard gửi Kant tháng 1/1793, cái thư Kant gửi kèm cho cô Motherby, Erhard viết rằng anh cũng hay u uất, đã nhiều lần muốn t.ự sát. Anh bảo thư của Kant làm anh vơi đi nhiều, vì nó cho anh thấy “em vẫn còn chút giá trị trong mắt thầy” [1].
IV - CÓ TRÁCH ĐƯỢC KANT KHÔNG
Đầu năm 1794 Maria viết lá thư cuối. Cô tự giải thích hộ Kant vì sao ông không trả lời: “chắc vì ông hiểu rõ hơn tôi rằng sách của ông đã mở sẵn con đường tôi phải tự mình đi” [1]. Thư ấy đọc thấy cô đã khá hơn. 9 năm sau, tháng 5/1803, cô mới tìm đến cái chết. Người biên tập bộ thư đoán cô có khi u uất bẩm sinh, vì năm 1811 anh trai cô cũng tìm đến cái chết [1].
Biết rằng, không thể đổ cái chết năm 1803 cho 1 lá thư không được trả lời từ 10 năm trước. Cũng biết rằng, ông Kant không vô tâm, trước khi nhận lá thư thứ 2 ông còn viết hỏi Erhard xem thư mình có làm cô vững lòng hơn không [1].
Khốn nỗi, câu “chắc ông hiểu rõ hơn tôi” là Maria nói hộ Kant. Mọi người chắc cũng từng nhắn tin cho ai đó mãi không thấy trả lời, rồi tự nhủ chắc người ta bận. Còn Kant nghĩ gì thì ông viết ra rồi, trong lá thư gửi cô Motherby, chỉ vài tuần sau khi nhận thư Maria.
Lá thư Kant không trả lời ấy, Maria kết bằng 1 câu: “giá mà tôi là Chúa, để đền đáp ông vì những gì ông đã làm cho chúng tôi” [1]. Rồi lá thư ấy nằm trong tay 1 cô gái khác ở Königsberg, để làm gương…
P/S: Các câu trích trong bài là mình tự dịch từ bản tiếng Anh của Arnulf Zweig. Bộ thư in đủ thư đi thư lại của 2 người, kèm chú thích của người biên tập. Đọc Kant bản tiếng Anh thôi mà não mình cũng phải khởi động lại mấy lần, chỗ nào dịch còn cứng thì anh em thông cảm.
Nguồn:
[1] - Correspondence - Immanuel Kant, Arnulf Zweig dịch và biên tập, Cambridge University Press, 1999 (các thư của Maria von Herbert tháng 8/1791, tháng 1/1793, đầu năm 1794; thư Kant gửi Maria mùa xuân 1792; thư Kant gửi Erhard ngày 21/12/1792; thư Erhard gửi Kant ngày 17/1/1793; thư Kant gửi Elisabeth Motherby ngày 11/2/1793; phần giới thiệu và tiểu sử những người viết thư).
[2] - Groundwork of the Metaphysics of Morals - Immanuel Kant, trong Practical Philosophy, Mary Gregor dịch, Cambridge University Press, 1996 (bản tiếng Việt: Đặt Cơ Sở Cho Siêu Hình Học Đức Lý), chương 1.