Năm 1934, Carl Jung viết rằng nhà trị liệu tâm lý nào cũng phải tự soi mình, vì ai cũng có 1 cái bóng đi theo. Mấy câu sau, cũng đoạn văn ấy, ông viết người Do Thái chưa từng làm ra 1 nền văn hóa của riêng họ [1]. Cái bóng đi theo sát thật, chưa hết đoạn văn đã thấy lù lù.
Jung là bác sĩ tâm thần người Thụy Sĩ, người Freud từng chọn làm truyền nhân. Ông là người đưa chữ “cái bóng” vào tâm lý học. Cái bóng là phần xấu trong người ta mà người ta không chịu nhận là của mình, nên toàn nhìn thấy nó ở người khác. Ông viết rằng không ai thấy được cái bóng của mình mà không phải gắng sức rất nhiều về đạo đức và hễ đụng tới nó là người ta chống cự [2].
Vậy đến lượt học trò chỉ ra cái bóng của ông, thì ông làm gì?
I - ĐOẠN VĂN IN Ở ĐỨC NĂM 1934
Năm 1933 Hitler lên nắm quyền. Ông Kretschmer, 1 bác sĩ tâm thần người Đức, từ chức chủ tịch Hội Y Khoa Trị Liệu Tâm Lý, Jung lên thay, làm chủ tịch hội quốc tế kiêm chủ bút tạp chí của hội. Ông bảo mình nhận vì đồng nghiệp người Đức nài nỉ, không lẽ cứ đứng yên bên này biên giới rồi rửa tay cho sạch [1].
Năm 1934, năm thứ 2 Hitler cầm quyền, tạp chí in bài của ông về tình hình ngành trị liệu tâm lý. Ông so người Do Thái với phụ nữ: yếu hơn về thể chất nên phải nhắm vào kẽ hở trên áo giáp của đối thủ. Theo ông, người Do Thái là dân “nửa du mục”, chưa từng và chắc sẽ không bao giờ làm ra 1 nền văn hóa của riêng mình, vì tài năng của họ cần 1 dân tộc văn minh làm “vật chủ” [1].
Ông còn bảo vô thức của người “Aryan” có “tiềm năng cao hơn” vô thức Do Thái. Rồi ông hỏi các nhà phân tích theo Freud: hiện tượng ghê gớm là Chủ Nghĩa Quốc Xã, “mà cả thế giới đang sững sờ nhìn vào”, đã dạy họ khôn ra chưa? Cũng đoạn ấy, ông than phiền rằng mấy chục năm nay người ta nghi ông bài Do Thái và mối nghi ấy “bắt nguồn từ Freud” [1]. Tóm lại, ai nghi ông thì là do Freud gieo vào đầu. Đúng kiểu chia tay rồi thì chuyện gì không ổn cũng đổ lỗi cho người cũ.
II - HỌC TRÒ VIẾT THƯ HỎI THẦY
Erich Neumann (học trò người Do Thái của Jung, lúc ấy đang học ở Zurich, về sau sang Tel Aviv hành nghề) ở cùng thành phố với thầy mà không nói thẳng, lại ngồi viết thư. Anh viết rằng ở chỗ anh sinh ra, bậc vĩ nhân bao giờ cũng phải biết phân định và dám đứng ngược đám đông. Rồi anh hỏi: “cái kiểu hùa theo dễ dãi ấy, việc thầy lao mình vào cơn cuồng hứng của người Đức ấy, đó là quan điểm thật của thầy hay em hiểu sai thầy?” [3].
Người biên tập bộ thư tóm lại rằng Neumann trách thầy nhắm mắt trước cái bóng của cả dân tộc Đức [3]. Mà chữ “cái bóng” là chữ của chính Jung đấy. Học trò lấy đúng đồ nghề của thầy ra soi lại thầy.
James Kirsch (bác sĩ tâm thần người Do Thái, học trò Jung, lúc ấy đã rời Berlin sang Tel Aviv) cũng viết thư hỏi. Ngày 26/5/1934 Jung trả lời rằng mấy lời đồn về ông nghe “buồn cười”. Ông viết: “tôi chưa hề nói chuyện với Hitler qua đài phát thanh hay bằng cách nào khác, cũng chưa hề phát biểu điều gì về chính trị” [4].
Ừ thì ông không nói chuyện với Hitler thật. Có điều, ngày 26/6/1933, trên đài phát thanh Berlin, ông bảo lãnh tụ là “hiện thân của tâm hồn dân tộc và là cái loa của nó”, rồi dẫn lời Hitler rằng lãnh tụ phải chịu được cô đơn [5]. Thế mà bảo chưa hề phát biểu gì về chính trị?!
Về câu người Do Thái không làm ra văn hóa riêng, ông bảo Kirsch là nó dựa trên “các sự thật lịch sử”, ông “tuyệt nhiên không tìm thấy chút gì bài Do Thái” trong đó [4]. Cũng trong thư ấy, ông bảo người Do Thái mang 1 “mặc cảm Chúa Kitô” làm tâm trí họ dễ kích động kiểu hysteria, nên ông vừa nói tâm lý Do Thái khác tâm lý Kitô giáo là họ đã kêu ầm lên rằng ông bài Do Thái. “Sự nhạy cảm này đơn giản là bệnh hoạn”, ông viết. Còn Freud ngày trước buộc ông bài Do Thái là vì ông không chịu nổi “chủ nghĩa duy vật vô hồn” của Freud [4].
III - NĂM 1945, ÔNG BẮT CẢ NƯỚC ĐỨC NHẬN TỘI
Chiến tranh vừa xong, Jung viết bài Sau Thảm Họa. Ông viết người Đức không gột được tội tập thể bằng cách bảo mình không biết, nói thế chỉ là chồng thêm vào đó cái tội vô thức [6]. Ông than thở rằng khắp nơi chỉ nghe người ta đổ tội cho nhau, “không ai chịu nhận mình từng là Quốc xã”. Rồi ông viết: “giá mà người ta hiểu được, tìm ra tội của chính mình là 1 sự giàu có thế nào, đem lại danh dự và phẩm giá tinh thần thế nào!” [6]. Câu này đúng ra nên chép ra dán ngay trên bàn làm việc của chính ông.
Ông tả kẻ không chịu nhận rằng hắn “không muốn và không thể nhận mình là cái hắn đang là”, hắn chịu làm đủ trò tự lừa dối, miễn là khỏi phải nhìn thấy chính mình. Hitler thì ông chẩn đoán là mắc pseudologia phantastica, 1 dạng hysteria có cái tài riêng là “tin vào chính lời nói dối của mình” [6]. Tên bệnh này ông dùng từ luận án tiến sĩ năm 1902, khi đem nó ra so với ca cô em họ 15 tuổi ngồi đồng cho ông xem [7].
Đoạn Jung nói về mình trong bài ấy là đoạn ông thú thật chưa bài nào làm ông khổ tâm đến thế, ông không ngờ chính mình bị những chuyện ở nước Đức tác động nhiều đến vậy [6]. Còn bài năm 1934 thì không thấy ông nhắc lấy 1 chữ.
Năm 1946 ông gom các bài về thời cuộc in thành sách, viết thêm 1 bài kết. Bài kết nhắc lại những lần ông cảnh báo: năm 1918 ông đã thấy “con thú tóc vàng” cựa mình trong vô thức người Đức, rồi những bài năm 1933, 1937, đến năm 1940 thì sách ông bị cấm, ông thành “người bị đánh dấu” trong danh sách đen của Quốc xã [6]. Đọc 1 lèo từ 1918 tới 1940, ông nhảy cóc qua đúng năm 1934. Cuốn sổ ký ức của ông chắc bị xé mất đúng 1 trang. Cũng năm 1946 ông lên đài BBC nói chuyện, bài nói tên là Cuộc Chiến Với Cái Bóng [6] 🙂
IV - “TÔI TRƯỢT CHÂN”, NÓI RIÊNG TRONG PHÒNG KHÁCH SẠN
Năm 1946 Leo Baeck (giáo sĩ Do Thái, người đứng đầu cộng đồng Do Thái ở Đức thời Quốc xã, sống sót sau 3 năm ở trại Theresienstadt) tới Zurich. Jung mời, Baeck từ chối. Jung tự tìm tới khách sạn, 2 người nói chuyện 2 tiếng đồng hồ, Baeck đem hết những lời buộc tội Jung mà ông từng nghe ra chất vấn, rồi 2 người chia tay vui vẻ [8]. Trong buổi ấy Jung nhận: “tôi trượt chân” [6].
Câu ấy mình chỉ biết qua lời 3 người. Baeck kể cho Gershom Scholem (học giả Do Thái ở Jerusalem), Scholem kể lại cho Aniela Jaffé, thư ký của Jung [4]. Từ sau chiến tranh Scholem không tới hội thảo Eranos ở Ascona, Thụy Sĩ nữa, nghe chuyện ấy mới chịu quay lại [4].
Năm 1947 Jung gặp lại Kirsch, vừa vào chuyện đã xin lỗi ngay vì những lời năm 1934 “không đúng lúc, chọn chữ không khéo”. Kirsch nhận lời xin lỗi. Ông hiểu đó là thầy nhận mình khuyên sai và hiểu sai Quốc xã, chứ không phải nhận tội hay nhận mình bài Do Thái [4].
Năm 1949 tạp chí Saturday Review ở Mỹ đăng 2 bài gọi Jung là Quốc xã, bài Do Thái. 1 học trò người Mỹ của Jung là Carol Baumann tới phỏng vấn ông trong vườn nhà ở Kusnacht. Ông nói chắc như đinh đóng cột: “ai đọc sách tôi cũng phải thấy tôi chưa bao giờ thân Quốc xã, chưa bao giờ bài Do Thái và trích sai, dịch sai hay xếp lại những gì tôi viết bao nhiêu cũng không đổi được điều ấy”. Ông bảo gần như đoạn nào cũng bị sửa đổi, “vì ác ý hoặc vì dốt” [5].
Để chứng minh mình bị trích sai, ông đọc lại nguyên đoạn năm 1934 cho đủ ngữ cảnh. Ai dè trong nguyên đoạn ông đọc vẫn nằm đủ “nửa du mục”, “vật chủ”, “tiềm năng cao hơn” [5] (mình check lại bản in trong bộ Collected Works, mấy câu ấy vẫn nằm nguyên). Pha minh oan này đúng kiểu tự mang bằng chứng ra nộp cho bên nguyên. Rồi ông nói thêm: vì bài in ở Đức nên ông “phải viết hơi che đậy”, “tôi phải giúp những người ấy” [5].
Thế là cùng 1 câu văn ấy, năm 1934 ông bảo Kirsch là dựa trên sự thật lịch sử, 15 năm sau đổi giọng, bảo là mình phải viết che đậy để giúp người 😅
V - CÓ OAN CHO JUNG KHÔNG
Anthony Stevens (tác giả cuốn Dẫn Luận Về Jung của Oxford) đứng ra bênh vực Jung. Theo ông, thời ấy phần đông người châu Âu, kể cả người có học, đều coi người Do Thái là 1 “vấn đề”. Chính Freud năm 1938 cũng viết người Do Thái khác với các dân tộc “vật chủ” của họ. Học trò Do Thái của Jung như Gerhard Adler, vợ chồng Kirsch, Aniela Jaffé đều đứng ra bênh vực thầy, kể ông giúp đồng nghiệp chạy khỏi Đức [8]. Jung cũng thật sự cài được vào điều lệ hội quốc tế 1 điều khoản cho bác sĩ Do Thái ở Đức vào hội với tư cách cá nhân [4]. Stevens cho rằng Jung đã làm việc với cái bóng của mình, câu “tôi trượt chân” chính là bằng chứng [8].
Mấy điều ấy đều có thật, mình không cãi. Cái dở là không cần kết luận Jung bài Do Thái mới thấy chỗ vênh. Scholem, chính người nghe chuyện “trượt chân” rồi quay lại Eranos, đến năm 1973 vẫn viết cho Kirsch rằng mấy câu của Jung thời ấy có hại và không bào chữa được, xét ngay bằng tâm lý học của Jung [4].
Mình cho rằng cả tên tuổi Jung đứng trên 1 việc: ông thấy được trong người khác cái mà chính họ không thấy. Ông bà mình dặn “ai ơi chớ vội cười nhau, ngẫm mình cho tỏ trước sau hãy cười”, Jung thì cả đời viết sách dạy người ta ngẫm mình. Người làm nghề ấy mà nhận trước công chúng là mình không thấy cái bóng của chính mình, thì còn ai tin ông nhìn thấu người khác nữa. Nên ông chỉ nhận lỗi ở chỗ riêng, trong phòng khách sạn với Baeck, trong buổi gặp Kirsch. Còn trước công chúng thì ông chẩn bệnh cho người khác: Freud thì nghi oan cho ông, người Do Thái thì “nhạy cảm bệnh hoạn”, người Đức thì không dám nhìn vào mình, nhà báo Mỹ thì “ác ý hoặc dốt”. Bác sĩ Jung khám cho cả thiên hạ, chỉ chừa đúng 1 bệnh nhân là chính mình.
Ngoài đời cũng đầy người như thế, nhắn riêng xin lỗi bạn rối rít, còn vào nhóm chung thì vẫn bảo là bạn hiểu sai ý họ. Xin lỗi riêng thì có mỗi 1 người nghe thấy.
Tháng 6/1961 Jung mất. Bài cuối cùng ông viết, xong 10 ngày trước khi đổ bệnh, có đoạn nói về người phương Tây nhìn sang bên kia Bức Màn Sắt. Trong bản dịch của Vũ Đình Lưu, ông viết rằng cái họ thấy bên ấy là bộ mặt nhăn nhó của “cái bóng” xấu xa của chính mình và cái bất lợi của họ là “không muốn thấy, không muốn hiểu ý nghĩa bất chính của việc làm dưới bề ngoài lương thiện” [9]…
P/S: Các câu trích trong bài, trừ câu cuối, là mình tự dịch từ bản tiếng Anh. Câu “tôi trượt chân” là nghe qua người khác, Jung không viết ra giấy. Chỗ nào mình dịch còn vụng thì anh em cứ soi, cái bóng của mình thì mình xin nhận luôn :))
Nguồn:
[1] - Civilization in Transition (Collected Works, tập 10) - C. G. Jung, R. F. C. Hull dịch, Princeton University Press, 1970 (bài The State of Psychotherapy Today, 1934; bài A Rejoinder to Dr. Bally, 1934).
[2] - Aion (Collected Works, tập 9, phần 2) - C. G. Jung, R. F. C. Hull dịch, Princeton University Press, 1978, chương 2 (The Shadow).
[3] - Analytical Psychology in Exile: The Correspondence of C. G. Jung and Erich Neumann - Martin Liebscher biên tập, Princeton University Press, 2015 (thư Neumann gửi Jung khoảng tháng 3-5/1934; lời giới thiệu của người biên tập).
[4] - The Jung-Kirsch Letters - Ann Conrad Lammers biên tập, Routledge, 2016 (thư Jung gửi Kirsch ngày 26/5/1934; chú thích của người biên tập về lời xin lỗi năm 1946, 1947 và thư Scholem gửi Kirsch năm 1973).
[5] - C. G. Jung Speaking: Interviews and Encounters - William McGuire và R. F. C. Hull biên tập, Princeton University Press, 1993 (phỏng vấn trên đài phát thanh Berlin ngày 26/6/1933; phỏng vấn của Carol Baumann năm 1949).
[6] - Essays on Contemporary Events - C. G. Jung, Princeton University Press, 1989 (bài After the Catastrophe, 1945; bài The Fight with the Shadow, 1946; bài Epilogue, 1946; lời giới thiệu của Andrew Samuels).
[7] - Psychiatric Studies (Collected Works, tập 1) - C. G. Jung, Princeton University Press, 1983 (luận án On the Psychology and Pathology of So-Called Occult Phenomena, 1902).
[8] - Jung: A Very Short Introduction - Anthony Stevens, Oxford University Press (bản tiếng Việt: Dẫn Luận Về Jung), chương 7.
[9] - Thăm Dò Tiềm Thức - Carl Gustav Jung, Vũ Đình Lưu dịch, Nhà xuất bản Tri Thức, 2007.