I - CHỮ “SỢ” NẰM Ở BỘ SỬ KHÁC
Toàn Thư, bộ sử của chính nhà Lê, không ghi năm ông Trần Nguyên Hãn chết. Phải mở bộ sử của nhà Nguyễn mới thấy vua nghi kỵ ông, đến vụ Phạm Văn Xảo năm sau thì ghi thẳng luôn: nhà vua sợ.
Ông Trần Nguyên Hãn theo Lê Lợi từ những ngày đầu, đánh trận nào thắng trận ấy, năm 1428 được làm tướng quốc. Đánh xong giặc Minh ông xin về hưu ở quê là Sơn Đông (nay thuộc Lập Thạch). Tháng 2 năm 1429 có người tố cáo ông mưu phản, vua sai lực sĩ đến bắt về tra hỏi. Cương Mục ghi: “khi thuyền đi đến bến Sơn Đông, Hãn tự trầm chết” [1]. Trước đó ít lâu ông có nói riêng với người thân tín: “nhà vua có tướng như Việt vương Câu Tiễn: không thể cùng hưởng yên vui sung sướng được!” [1].
Câu ấy lấy từ Sử Ký. Câu Tiễn diệt được nước Ngô xong thì Phạm Lãi bỏ đi luôn, còn đại phu Văn Chủng ở lại, rồi bị ép tự sát [2]. Ông bà mình gói lại trong 4 chữ: vắt chanh bỏ vỏ.
Vua giết công thần thì sử ta, sử Tàu đều có. Đặt các bộ sử cạnh nhau thì thấy sử do chính triều ấy viết thường đổ lỗi cho người bị giết hoặc cho kẻ đi tố cáo, vua thì hoặc bị lừa hoặc ngồi khóc thương. Người viết càng gần vua thì càng giấu kỹ chữ “sợ”, phải đợi đến sách của triều khác mới thấy ghi rõ ràng.
II - 2 BỘ SỬ VIẾT VỀ LÊ LỢI
Anh em lật Toàn Thư đến năm 1429, 1430 mà tìm cái chết của Trần Nguyên Hãn với Phạm Văn Xảo thì không thấy. Người dịch thấy thiếu quá nên phải tự chú thích thêm: năm ấy “còn có việc bắt giết Trần Nguyên Hãn”, năm sau “có việc giết Thái uý Phạm Văn Xảo, một khai quốc công thần rất có uy vọng” [3].
Mãi đến năm 1434, Lê Lợi mất rồi, Toàn Thư mới dám nhắc lại chuyện cũ (đúng kiểu đợi sếp nghỉ hưu rồi mới kể), nhân lúc kể bọn Trình Hoành Bá, Lê Quốc Khí bị đuổi đi. Theo đoạn ấy, bọn này “đón biết ý vua”, dâng sớ mật khuyên giết 2 ông, hễ ai không vừa ý chúng thì bị chỉ là bè đảng, “nên rất nhiều người bị xử tử và đi đày”. Rồi khen ngay: “Thái Tổ biết rất rõ bọn Quốc Khí đều là loại tiểu nhân xảo quyệt, trong bụng vẫn ghét chúng” [4].
Theo Toàn Thư thì lỗi ở bọn tiểu nhân, vua sáng suốt. Khổ nỗi đã nói bọn kia “đón biết ý vua” thì cái ý ấy phải có trước, chúng chỉ đoán trúng rồi làm theo. Cũng trong đoạn ấy sử quán còn để lọt 1 câu nói rõ cái ý ấy là gì: vua “lo rằng sau này họ có chí khác, nên bên ngoài thì đối xử theo lễ tiết hậu, nhưng trong lòng lại rất ngờ vực hai người” [4].
Câu ấy nằm lẫn giữa 2 đoạn chê bọn tiểu nhân, y như soạn công văn cẩn thận cả trang rồi quên xoá dòng ghi chú nội bộ. Mà cũng có khi sử quan cố ý cài vào để chê ngầm, chuyện này giờ chẳng ai biết chắc.
Cương Mục thì do Quốc Sử Quán nhà Nguyễn soạn (dưới thời Tự Đức), 4 thế kỷ sau, viết về vua của 1 nhà khác. Nên sử quán viết thẳng tuột, vua nhà người ta thì chê thoải mái, chẳng sợ bị trừ lương. Về Trần Nguyên Hãn: “vì là dòng dõi nhà Trần nên bị nghi kỵ” [1]. Về Phạm Văn Xảo: vua đã cao tuổi, nhiều bệnh tật, con trưởng ngông cuồng, thái tử còn nhỏ, “thấy Văn Xảo là người Kinh lộ, có danh vọng đối với mọi người, nhà vua sợ rằng, một ngày kia, có lẽ khó kiềm chế được, cho nên đem lòng nghi kỵ” [5].
III - ĐẾN LƯỢT NHÀ NGUYỄN VIẾT VỀ VUA MÌNH
Cũng Quốc Sử Quán nhà Nguyễn ấy soạn Đại Nam Liệt Truyện, trong đó có truyện Nguyễn Văn Thành, người bị chính Gia Long dồn vào đường chết. Ông theo Nguyễn Ánh từ bé, đánh trận ít khi thua, về sau làm Tổng Trấn Bắc Thành, chức oách nhất đất Bắc lúc ấy, soạn cả bộ luật cho triều Gia Long.
Trong Liệt Truyện có mấy lần Thành làm vua phật ý. Đi xem đất làm lăng, đào huyệt thấy đất 5 sắc, vua mừng cho là điềm tốt, Thành lại bảo mả mẹ ông cũng có đất 5 sắc mà còn tươi đẹp hơn [6]. Đọc đến đây ai chả thấy ông này ngông thật. Nhưng kể chuyện nào là sử quán chọn, mà chuyện nào được chọn cũng toàn chuyện Thành cậy công, để cuối truyện kết tội thì người đọc gật gù.
Thái tử Cảnh mất rồi, vua hỏi nên lập ai, Thành tâu theo lễ phải lập cháu đích tôn là Đán, con thái tử Cảnh. Từ đó mỗi lần vào chầu ông lại xin dựng thái tử, vua cứ im re, sách ghi “Thành càng ngờ sợ” [6]. Ai dè người được lập lại là hoàng tử Đảm, tức vua Minh Mạng. 1 ông tổng trấn có quân, có uy, lại xin lập người khác với ý vua, giống hệt chuyện nhà Lê ngày trước: vua đã có tuổi, ngôi chưa yên, đại thần thì có danh vọng.
Cậu con trai Nguyễn Văn Thuyên làm thơ có câu nhờ “tể tướng trong núi” giúp mình “xếp đặt lại cơ tạo hóa”. Bài thơ đến tay Lê Văn Duyệt, người vốn không ưa gì Thành, Duyệt dâng lên vua. Rồi có người bị bắt vì mưu phản khai Thuyên viết thư xúi mình. Năm 1817 cha con Thành bị bắt giam, Thành uống thuốc độc trong ngục mà chết, năm ấy 60 tuổi [6].
Đại Nam Liệt Truyện chốt tội Thành: “duy tự cậy công cao, phóng tứ tự dụng, rồi đến nỗi bại hoại”. Còn vua thì cầm tờ biểu của Thành mà khóc, bảo “trẫm không hay bảo toàn là trẫm đức bạc vậy” [6], rồi cho tiền làm ma hẳn hoi. Cả truyện có chỗ vua giận, vua nghe không thích, vua im lặng, vua khóc. Chữ “sợ” có xuất hiện đấy, mà người sợ lại là… Thành. Cũng sử quán ấy, viết về Lê Lợi thì chẳng ngại chữ “sợ” chút nào.
Mà chính cuốn ấy vẫn ghi lại câu Thành nói với viên thống chế canh giữ mình, ngay trước khi uống thuốc độc: “ngục thành rồi, vua bảo tôi chết, tôi không chết không phải là tôi trung” [6]. Tờ biểu ông để lại có câu “không tố cáo vào đâu được chỉ chết đi mà thôi”. Người quyết cái chết là ai thì sách đã ghi rồi đấy, chỉ là ghi bằng miệng người sắp chết.
Năm Minh Mạng thứ nhất, vua vừa lên ngôi đã sai xoá tên Thành ra khỏi bộ luật ông đã soạn, vì Thành là người có tội, “không nên làm bẩn luật” [6]. Bộ luật vẫn dùng như thường, chỉ mất tên người soạn. Người ra lệnh xoá lại chính là ông hoàng tử năm xưa Thành không xin lập.
IV - BÊN TÀU CŨNG THẾ
Tư Mã Thiên làm quan nhà Hán. Viết về Hàn Tín, cuối truyện ông bàn, giọng chắc như đinh đóng cột: “thiên hạ đã yên định, hãy còn mưu phản nghịch, bị diệt cả họ, chẳng cũng phải sao!” [7].
Hàn Tín có mưu phản thật. Ông hẹn với Trần Hy, định giả chiếu đánh úp Lã Hậu và thái tử. Có điều mọi người để ý năm tháng trong chính truyện ấy mà xem, chuyện mưu phản đến sau. Năm Hán Cao Tổ thứ 6 có người dâng thư tố cáo Tín làm phản, Lưu Bang lừa Tín đến gặp rồi trói chở sau xe. Về Lạc Dương thì tha, giáng làm Hoài Âm Hầu. Tư Mã Thiên viết từ đấy Tín “biết Hán vương sợ, ghét tài mình”, thường cáo ốm ở nhà, ngày đêm oán trách. Mãi đến năm thứ 10 mới có vụ Trần Hy [7].
Vậy là từ năm thứ 6 Lưu Bang đã sợ, 4 năm sau Tín mới mưu phản. Đi đánh giặc về, nghe tin Tín chết, Lưu Bang “vừa mừng vừa thương” [7]. Chữ mừng còn đứng trước chữ thương.
Ông viết về chính ông vua lập ra nhà Hán nhưng bộ sử là việc riêng ông dồn sức làm cho xong, sau khi kế chức Thái Sử Lệnh của cha là Tư Mã Đàm, chả có chữ “Khâm định” nào ở đầu. Mà ông viết Sử Ký sau khi bị Hán Vũ Đế xử thiến, chỉ vì bênh vực tướng Lý Lăng [8]. Bị đến thế, chữ “sợ” của Lưu Bang ông vẫn mượn miệng Hàn Tín mà nói, viết là Tín “biết” Hán vương sợ. Đã dùng chữ “biết” thì người viết coi chuyện ấy là thật, chỉ là người đứng ra nói vẫn là Tín. Cuối truyện ông vẫn chê Tín y như sử quan nào cũng chê nhưng chuyện vua sợ trước, Tín phản sau thì ông để nguyên trong truyện, ai muốn soát thì soát.
V - CÀNG GẦN VUA CÀNG GIẤU KỸ
Ừ thì sử nhà Nguyễn chê vua nhà Lê cũng có cái lợi của họ, chê quá tay cũng không ai phạt. Mình vẫn tin chữ “sợ” của Cương Mục hơn chữ “bị lừa” của Toàn Thư, vì câu “ngờ vực” với chữ “đón biết ý vua” nằm ngay trong CHÍNH Toàn Thư, do sử quán nhà Lê viết ra, mà sử quán nhà Lê thì biết thừa cái gì cần giấu giếm. Bên cần giấu mà vẫn để lọt đúng cái ý bên kia ghi thẳng thì khó bảo là triều sau bịa. Chữ “mừng” của Lưu Bang cũng thế, do quan nhà Hán viết về vua nhà Hán.
Cương Mục viết về vua nhà khác nên ghi thẳng, dù đầu sách có chữ “Khâm định”, nghĩa là soạn theo lệnh vua, vua duyệt. Vua đọc đến đoạn Lê Lợi sợ công thần thì có sao đâu, vua nhà người ta mà. Tư Mã Thiên tự soạn sử, lại vừa bị vua hành, thì mượn miệng Hàn Tín. Toàn Thư với Liệt Truyện đều là sử chính thức viết về ông vua khai sáng nhà mình, nên chuyện thật chỉ còn lọt qua kẽ: 1 câu “ngờ vực” chen giữa 2 đoạn chê tiểu nhân, 1 câu nói của người sắp chết.
Gần vua nhất là người đang có việc phải xin vua. Năm 1848, đại học sĩ Vũ Xuân Cẩn dâng sớ xin vua Tự Đức truy xét lại công lao của Nguyễn Văn Thành và mấy ông công thần khác, kể ra cả Trần Nguyên Hãn thời Lê. Ông muốn rửa tội cho người chết. Thế mà lý do ông đưa ra vẫn là các ông võ tướng ấy “đến lúc công cao thì cậy công, thân quý thì kiêu… đều bởi bất học mà lầm lỗi” [9]. Đơn kêu oan mà đọc cứ như bản kiểm điểm viết hộ. Trần Nguyên Hãn mà Cương Mục ghi là “bị nghi kỵ”, vào đến tờ sớ đứng chung hàng với Nguyễn Văn Thành thì cũng thành người cậy công. Cả tờ sớ không có chữ nào nói đến phần của Gia Long hay Lê Lợi trong mấy cái chết ấy, như thể mấy ông tướng tự cậy công rồi tự chết.
Tờ sớ của Vũ Xuân Cẩn được vua nghe theo. Con cháu mấy ông ấy được ra làm chức nhỏ, giữ việc thờ cúng, còn cái tội “bất học” thì vẫn nằm nguyên trong sớ. Trong sớ có 1 câu xin vua thương lấy những người đã trăm trận gian nan, để họ khỏi thành ma không ai thờ cúng, “nên hồn linh lạc làm đom đóm ma trơi” [9]…
Nguồn:
[1] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên quyển XV, năm Thuận Thiên thứ 2, tức năm 1429, đoạn bắt Hữu tướng quốc Lê Hãn.
[2] - Sử ký - Tư Mã Thiên, Phạm Văn Ánh dịch, phần Thế gia, Việt vương Câu Tiễn thế gia.
[3] - Đại Việt sử ký toàn thư, Viện Khoa học xã hội Việt Nam dịch, chú thích của người dịch ở các năm Thuận Thiên thứ 2 và thứ 3.
[4] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Lê, Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 1, tức năm 1434.
[5] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển XV, năm Thuận Thiên thứ 3, tức năm 1430, đoạn giết Thái uý Lê Văn Xảo.
[6] - Đại Nam liệt truyện - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên sơ tập, truyện Nguyễn Văn Thành.
[7] - Sử ký - Tư Mã Thiên, Phạm Văn Ánh dịch, phần Liệt truyện, Hoài Âm hầu liệt truyện.
[8] - Lịch sử Trung Quốc 5000 năm - Lâm Hán Đạt, Tào Dư Chương, bài Tư Mã Thiên viết Sử kí.
[9] - Đại Nam liệt truyện, Chính biên sơ tập, truyện Lê Văn Duyệt, đoạn năm Tự Đức thứ 1.
Hình: Sân chầu lăng vua Gia Long ở Huế, ảnh người Pháp chụp đầu thế kỷ 20. Voi đá, ngựa đá, quan đá đứng hầu ông vua từng cầm tờ biểu của Nguyễn Văn Thành mà khóc. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.