Năm 1237, hoàng hậu Chiêu Thánh của vua Trần Thái Tông không có con. Trần Thủ Độ bèn ép vua lấy công chúa Thuận Thiên, vợ của anh ruột vua là Trần Liễu, lúc ấy đang có mang 3 tháng, rồi “Giáng Chiêu Thánh làm công chúa” [1]. Trần Liễu tức quá kéo quân ra sông Cái làm loạn.

Trong cung thì thế, ngoài dân cũng chẳng khác. Lấy vợ về trước hết là để có người đẻ con nối dõi cho nhà chồng, nên từ đêm tân hôn tới lúc bỏ nhau, luật với tục đều nhìn vào cái bụng của người vợ.

I - CHIẾU CƯỚI PHẢI DO ÔNG CỤ ĐÔNG CON TRẢI

Theo Gustave Dumoutier (nhà nghiên cứu người Pháp, sang Hà Nội năm 1886), ở Bắc Kỳ cái chiếu trải giường cưới phải do 1 cụ già “cha và ông nội của đàn con cháu đông đúc, mà đa phần là trai” trải cho, để vợ chồng mới đẻ được nhiều [2]. Đoàn Triển, 1 ông quan nhà Nguyễn viết sách phong tục đầu thế kỷ 20, cũng ghi y chang: lễ cưới phải chọn cụ già vợ chồng song toàn (ông bà còn đủ đôi, con cháu đầy đàn) để “trải chiếu nằm cho đôi tân hôn” [3]. Cụ nào đông con cháu trai thì mùa cưới chắc lịch kín như KOL đi sự kiện 🙂

Trong Nam thì tối hôm cưới, 2 vợ chồng thắp 2 ngọn nến đỏ trong buồng, hòa 2 ly rượu làm 1 rồi chia đôi uống cạn, xong ăn 2 chén chè bún. Theo Sơn Nam, ăn chè bún là để “cầu mong đông con. Như chén chè có nhiều cọng bún” [4]. Chưa qua đêm đầu, KPI đã giao xong từ chén chè.

II - CÁI BỤNG CÓ GIÁ HẲN HOI

Năm 1470, vua Lê Thánh Tông ra lệnh con đang để tang cha mẹ mà vợ cả, vợ lẽ có chửa thì bắt tội đi đày [1]. Nghĩa là 3 năm để tang thì vợ chồng cấm ăn nằm với nhau, lỡ có chửa thì ai nhìn cũng biết. Lệnh ấy giữ được chừng 30 năm thì phải quay xe. Đến đời Lê Hiến Tông, triều đình ra điều lệ tha cho người vợ có thai lúc nhà có đại tang, vì từ ngày có lệnh cấm, “dân gian thường có người tuyệt tự, đến nỗi phạm lỗi bất hiếu” [5]. Tức là cấm ăn nằm cho tròn chữ hiếu, mà cấm lâu quá thì nhà người ta tuyệt tự, lại thành bất hiếu.

Năm 1484, ông Lê Thánh Tông lại phải nhắc lệnh cấm phá thai. Vì sao phải nhắc? Vì theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, lệnh trước nhắm vào “loại đàn bà tàn nhẫn, vì muốn ít con cái để giữ lấy nhiều của, hoặc ngại việc sinh đẻ, muốn tránh khó nhọc”, mà dân “vẫn coi là tờ giấy lộn” [1]. Lần này vua bắt tội luôn cả người chồng không biết ngăn cấm vợ (kiểu chịu trách nhiệm liên đới).

Tránh thai thì cả chục cuốn mình đọc chỉ có đúng 1 dòng. Năm 1903, 1 ông thừa sai người Pháp ở Phủ Lý ghi trong mục mẹo vặt của người An Nam: “để tránh thai hay phá thai: dùng xạ hương.” Dòng ngay trên là mẹo “giấu một cái rìu dưới giường của người đàn bà vào tháng thứ ba của thai kỳ” để đẻ con trai [6]. Mẹo đẻ con trai mà cần đến cái rìu, nghe cứ như trang bị trong game nhập vai.

III - CON VỢ LẼ GỌI MẸ ĐẺ LÀ CHỊ

Theo Dumoutier, người vợ cả “không sinh nở, hoặc chỉ sinh toàn con gái” thì ông chồng “muốn lấy bao nhiêu vợ lẽ, nàng hầu cũng được, tùy theo khả năng tài chính trong nhà” [2]. Đào Duy Anh cũng ghi vợ lấy lâu mà không có con thì chồng có quyền bỏ hay phải lấy lẽ, “Nếu vợ chỉ có con gái thì chồng cũng phải cưới thiếp” [7]. Nghĩa là đẻ toàn con gái thì vẫn tính như chưa có con.

Muốn lấy lẽ thì theo Dumoutier, người chồng “trước tiên, phải ngỏ lời, và được vợ chính thức chấp thuận”, vợ cả không cho thì thường phải thôi, có ông còn thuê thầy pháp dọa vợ cả là trời giận để bà chịu cho [2]. Xin chữ ký vợ không xong thì thuê luôn ông trời ký hộ. Vợ lẽ về nhà thì quỳ trước vợ cả, “trở thành con sen thực sự”, con đẻ ra thì được/bị tính là con vợ cả, “chỉ vợ cả mới có danh phận mẹ”. Mẹ ruột thì bị chính con mình gọi là “chị đẻ” [2]. Cái chữ “chị” ấy chắc người mẹ nghe cả đời mà vẫn thấy đắng ngắt.

Nhà nào vợ hiếm muộn thì có khi chính người chồng biết vợ đi lại với người khác mà vẫn nhắm mắt cho qua. Nhất Thanh viết người chồng ấy “cũng muốn cho vợ thả cỏ để có con nối dõi”, vì đứa con ấy “vẫn hơn đứa con nuôi hay đứa cháu lập tự”. Người vợ giả đi đong thóc giống, đi cắt cỏ trâu, đi mua lá dâu, ghé nhà 1 ông phú hộ, 1 thầy lang, 1 cậu khóa, có chửa rồi là cắt đứt luôn. Có nhà tính đáo để hơn, đã có con trai rồi vẫn cho vợ đi “lấy giống tốt thông minh tuấn tú, học giỏi thi dễ đỗ” [8], kiểu chọn người như chọn thóc giống. Chính Nhất Thanh cũng nói chuyện thả cỏ là hiếm, không phải thông thường.

IV - KHÔNG CON LÀ CỚ BỎ VỢ ĐẦU TIÊN

Trong 7 cớ cho chồng bỏ vợ mà sách cũ gọi là thất xuất, cớ đứng đầu là không con [9]. Luật nhà Lê còn phạt biếm (hạ bậc, kiểu bị kỷ luật hạ lương bây giờ) người chồng nào thấy vợ phạm 1 trong 7 cớ ấy mà “ẩn nhẫn không bỏ” [9]. Chồng muốn giữ vợ mà triều đình không cho giữ?! Thương vợ quá cũng thành vi phạm kỷ luật. Cái tư tưởng thời ấy nó thế, nối dõi là việc của cả họ, triều đình cũng nhảy vào giữ hộ.

Lưu ý là luật cũng chừa cho người vợ 3 đường: chồng không được bỏ vợ khi vợ đã để tang cha mẹ chồng, khi 2 người lấy nhau lúc nghèo rồi sau mới giàu và khi vợ bị bỏ thì không còn nhà nào để về [9].

Vợ muốn bỏ chồng thì luật nhà Lê có 1 điều: “chồng sơ với vợ, đến 5 tháng không đi lại (cho phép người vợ cáo lên quan sở tại và xã quan làm bằng) thì mất vợ. Nếu có con thì cho hạn 1 năm” [9]. Mọi người để ý, đến cái hạn để người vợ được đi cũng tính theo con, có con rồi thì phải chờ tới 1 năm.

Michel Đức Chaigneau (con 1 người Pháp làm quan cho Gia Long, sinh ở Huế) viết năm 1867 rằng người chồng nào quý vợ thì gần như không bao giờ bỏ vợ vì hiếm muộn, chỉ nhận con nuôi [10]. Nhất Thanh cũng viết luật cho ly dị dễ dàng “thế mà rất ít có ly dị” [8]. Ít bỏ vợ là vì người ta có đủ cách khác để có con: nhận con nuôi, lấy thêm vợ lẽ, có nhà còn cho vợ đi thả cỏ, kiểu gì cũng phải có 1 đứa con.

Đầu thế kỷ 20, Phan Kế Bính viết về cái cớ bỏ vợ đứng đầu: “tội không có con, chẳng qua bởi khí huyết, hoặc bởi tại đâu, người đàn bà có làm sao được” [11]…

Nguồn:

[1] - Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, bản dịch Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam, Bản kỷ nhà Trần (Chiêu Thánh bị giáng năm 1237) và Bản kỷ thực lục Lê Thánh Tông (lệnh năm Hồng Đức thứ 1 về để tang, lệnh năm Hồng Đức thứ 15 về phá thai).
[2] - Tiểu Luận Về Dân Bắc Kỳ - Gustave Dumoutier, các mục Cưới hỏi, Vợ lẽ nàng hầu.
[3] - An Nam Phong Tục Sách - Mai Viên Đoàn Triển, Nguyễn Tô Lan dịch, mục Lấy vợ lấy chồng.
[4] - Nói Về Miền Nam, Cá Tính Miền Nam, Thuần Phong Mỹ Tục Việt Nam - Sơn Nam, mục về lễ cưới.
[5] - Thăng Long Kẻ Chợ Thời Mạc Lê Trung Hưng - Nguyễn Thừa Hỷ, chương về gia đình, đoạn dẫn Hồng Đức Thiện Chính.
[6] - Bắc Kỳ Tạp Lục - A+B (Henri Emmanuel Souvignet), Phạm Văn Tuấn dịch, mục Một số mẹo hay.
[7] - Việt Nam Văn Hóa Sử Cương - Đào Duy Anh, mục Gia tộc.
[8] - Đất Lề Quê Thói - Nhất Thanh, chương XI Lấy vợ lấy chồng, các mục Lăng loàn, Rẫy vợ, Chế độ đa thê.
[9] - Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí tập 2 - Phan Huy Chú, Hình Luật Chí, luật hộ hôn thời Lê.
[10] - Souvenirs De Hué - Michel Đức Chaigneau, đoạn về hôn nhân và ly dị.
[11] - Việt Nam Phong Tục - Phan Kế Bính, các mục Vợ chồng, Vợ chồng ly dị.