Ngày 28 tháng Chạp năm Mậu Thân (23/1/1789), 3 hôm trước Tết, vua Càn Long gửi dụ cho Tôn Sĩ Nghị: nếu vẫn chưa có tin Nguyễn Huệ ra hàng thì “không cần đợi”, rút quân về ngay [1].
Theo chính Càn Long tính, giấy tờ giữa Thăng Long với Bắc Kinh đi 1 chiều mất chừng 2 tuần [1]. Tờ dụ ngày 28 còn đang trên đường thì mùng 5 Tết, quân Tây Sơn đã đánh tan đồn Ngọc Hồi. Vua phải dặn “không cần đợi”, tức là vua biết ông Tôn đang đợi. Ông ta đợi cái gì?
I - CÁI TẾT CỦA QUÂN THANH
Anh em học hồi 14 Hoàng Lê Nhất Thống Chí chắc còn nhớ, Tôn vào Thăng Long “không mất một mũi tên” nên “xem thường, cho là vô sự”, lính bỏ đồn ra chợ buôn bán, đi kiếm củi cả chục dặm, tướng tá thì “ngày ngày chơi bời tiệc tùng”. Ai hỏi đến giặc thì họ bảo Tây Sơn “như cá chậu chim lồng”, đã định mùng 6 tháng Giêng mới xuất quân [2]. Đại quân thiên triều sang đánh trận mà lịch làm việc thì y như đoàn đi du xuân.
Tết năm ấy lại do chính triều Lê lo cho quân Thanh. Cuối hồi 13 kể quan coi lễ xin cho các quan và quân lính triều Lê nghỉ 10 ngày “để cùng vui đón tiết xuân”, còn đồ cung đốn cho quan đại soái thiên triều thì gấp đôi lệ thết đãi sứ thần sang phong vương [2]. Phía nhà Thanh cũng không chối chuyện ăn Tết, Trần Nguyên Nhiếp trong Quân Doanh Kỷ Lược ghi quân Tây Sơn đánh tới “thừa lúc quân ta ăn Tết” (chú thích trong bản dịch Thanh Thực Lục dẫn lại) [1].
Thế nên trong sách giáo khoa, ông Tôn là 1 viên tướng kiêu căng, ham chơi, thua là phải. Nhưng đấy là sử ta kể. Còn sử nhà Thanh thì nói gì?
II - LỆNH RÚT ĐÃ CÓ TỪ TRƯỚC TẾT
Quân Thanh vào Thăng Long khoảng 20 tháng 11 âm lịch (giữa tháng 12/1788), lập Lê Chiêu Thống làm An Nam Quốc Vương. Với Càn Long thì việc đến đây là xong. Ngày 24 tháng 11, chưa nhận được tin thắng trận, ông đã dặn: lấy xong thành nhà Lê, phong vương cho vua Lê rồi thì “có thể triệt quân về nội địa, không nên đóng tại An Nam lâu”, vì đất An Nam đầy chướng khí, “không đáng” để nhà Thanh tốn tiền, tốn quân giữ hộ [1].
Tin thắng trận về tới nơi, Càn Long phong Tôn tước Công, thưởng hồng ngọc gắn mũ, viết luôn: “ngay lúc này đã đủ xong việc rút quân”. Ông còn hẹn mùng 1 Tết ra câu đối ở cung Trùng Hoa lấy đề là việc bình định An Nam, chép gửi cho Tôn xem, dặn Tôn “hãy gấp tâu báo việc xong, cùng đón mừng năm mới” [1]. Mọi chuyện đang ngon lành, vậy mà ông Tôn không về. Vua giục về ăn Tết mà vẫn xin ở lại, đúng là nhân viên gương mẫu nhất thiên triều 🙂
III - CHỜ 1 TỜ XIN HÀNG
Trong các tờ tâu gửi về Bắc Kinh, Tôn xin tiến vào tận Quảng Nam bắt Nguyễn Huệ, đường xa hơn 2.000 dặm, phải dựng hơn 50 đài trạm, thuê hơn 10 vạn dân phu chở lương [1]. Đã có tước Công rồi mà còn đòi bắt sống Huệ, đúng là được voi đòi tiên.
Càn Long thấy tốn kém quá nên ngăn nhưng ngăn không hết lời. Ông vẫn để ngỏ: nếu thấy bắt Huệ “cũng không đến nỗi khó” thì “không nên câu nệ chỉ dụ này” [1], nghĩa là cứ đánh, khỏi nệ lệnh rút. Rồi ông dặn thêm, Tôn chỉ cần tiến lên chút ít, nếu Huệ “cam kết xin hàng, nhận tội cầu xin tha thì cũng đủ xong việc” [1].
Tức là chỉ cần Nguyễn Huệ viết 1 tờ xin hàng, Càn Long có thể nói là đã bình định được An Nam. Tôn ngồi ở Thăng Long là ngồi chờ đúng tờ giấy ấy thôi. Ông còn tâu đoán Huệ có khi sẽ tìm sang chỗ cánh quân Vân Nam để xin hàng [1].
Mà tờ xin hàng thì tới thật. Theo Nguyễn Duy Chính (nhà nghiên cứu chuyên dịch, khảo cứu tư liệu nhà Thanh về thời Tây Sơn), Tôn truyền hịch đe dọa ra Giêng sẽ đánh vào Thuận Hóa, “mong Nguyễn Huệ run sợ mà dâng biểu xin hàng”. Quang Trung gửi ra “mấy tờ biểu giả vờ xin hàng để ngụy trang cho việc kéo quân ra bắc”, Tôn tưởng Huệ sợ thật, còn viết trả lời bảo Huệ rút về Thuận Hóa “để chờ nghe xét xử” như đúng rồi [3].
Đang mong tin vui thì nghe gì cũng thành tin vui. Dân sales thì lạ gì, chỉ tiêu tháng đạt rồi, thưởng nhận rồi, vẫn cố ngồi chờ thêm 1 khách chốt đơn cho tròn số.
Còn ở Tam Điệp, Quang Trung bảo các tướng: “chẳng qua mươi ngày, có thể đuổi được người Thanh”. Vua cho quân “tạm sửa lễ cúng Tết trước”, tối 30 lên đường, hẹn mùng 7 vào Thăng Long mở tiệc ăn mừng [2]. Tức là cả 2 bên cùng ăn Tết, có điều 1 bên ăn trước 1 ngày thôi.
IV - VUA CŨNG ĐỢI
Thua rồi, Càn Long viết: “chắc vì Tôn Sĩ Nghị hi vọng Nguyễn Huệ sẽ ra đầu hàng, hoặc bị người khác trói mang đến, nên trong lòng y không khỏi có ý tưởng tham công nấn ná chờ đợi” [1]. Tôn bị thu lại tước Công, thu lại hồng ngọc gắn mũ, gọi về kinh chờ bổ dụng việc khác. Tước Công giữ chưa được 2 tháng, thời hạn bảo hành còn ngắn hơn cái nồi cơm điện 😅
Phải thấy rằng cũng trong tờ dụ ấy, Càn Long tự viết: “Trẫm và Tôn Sĩ Nghị đều không thể chối lỗi” [1]. Mấy hôm sau, ông viết thêm: “xét về việc biết tiến mà không biết thoái, vua tôi không tránh được chỗ sai” [1]. Câu “không nên câu nệ chỉ dụ này” là của ông chứ ai, ông vua cũng muốn cái công trọn vẹn chả kém gì viên tướng.
Chính Nguyễn Duy Chính, ở bài viết về cuộc tiến quân của nhà Thanh, lại ngờ các tờ dụ đòi rút quân “chỉ là những màn khói” mà sử thần nhà Thanh dựng lên để gỡ tội cho Càn Long [4]. Ngờ thế nghe cũng có lý đấy, sử quan triều nào chả muốn gỡ cho vua. Nhưng theo mình, nếu là bịa ra để gỡ tội thì lạ, vì họ lại chép nguyên câu vua tự nhận “không thể chối lỗi”.
Tờ dụ ngày 19 tháng Chạp đã dặn Tôn: “không thể chỉ biết tiến mà không biết thoái” [1]. Chừng 1 tháng sau, ngồi ở Trấn Nam Quan viết tờ tâu xin chịu tội, Tôn tự nhận mình “chỉ biết tiến mà không biết thoái” [1]…
Nguồn:
[1] - Thanh Thực Lục, Quan Hệ Trung Quốc - Việt Nam Thế Kỷ XVII - Đầu Thế Kỷ XX, tập 1 - Hồ Bạch Thảo dịch, các dụ trong Cao Tông Thực Lục quyển 1316 đến 1321, từ tháng 11 năm Càn Long thứ 53 đến tháng Giêng năm Càn Long thứ 54, tức cuối năm 1788 đến đầu năm 1789.
[2] - Hoàng Lê Nhất Thống Chí - Ngô gia văn phái, hồi 13 và hồi 14.
[3] - Lê Duy Kỳ (1766-1793) Đáng Thương Hay Đáng Trách? - Nguyễn Duy Chính, mục Vai Trò Của Lê Quýnh.
[4] - Việt Thanh Chiến Dịch: Quân Thanh Tiến Vào Thăng Long - Nguyễn Duy Chính, lời nói đầu.