Nói đến cái học ngày xưa thì ai cũng kể Tứ thư, Ngũ kinh, bình văn, lều chõng, ông Đồ, ông Cống, ông Nghè. Chả mấy ai nhắc tới toán, cứ như ngày xưa chẳng ai học tính. Thực ra không hẳn thế.

Trần Văn Giáp có tả lại 1 đứa trẻ ngày xưa đi học thế nào. Lên 6, 7 tuổi thì vỡ lòng bằng Tam tự kinh, Tứ tự kinh, câu ngắn có vần cho dễ thuộc, “còn sự hiểu để cho tự-nhiên”. Tập viết trên ván gỗ, tập câu đối 2 chữ rồi 3 chữ. Chừng 10 tuổi thì học Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học, Trung dung, rồi Ngũ kinh, rồi sử Tàu từ ông Bàn Cổ, sử Nam từ họ Hồng Bàng. Ai học khá thì đọc thêm Chư tử, tức sách của các nhà triết học bên Tàu [1].

Đọc hết đoạn ấy không thấy 1 chữ nào về cộng trừ nhân chia!

Thế thì ngày xưa ai tính thuế, ai chia lương lính, ai đo ruộng? Nhà nước có cần người biết tính không? Có chứ, lại còn thi toán hẳn hoi từ năm 1077. Thế mà học trò đèn sách mười mấy năm lại không học lấy 1 phép tính. Bình văn thì hay, còn ra chợ tính tiền chắc phải nhờ vợ 😅

I - TOÁN CÓ THI HẲN HOI, THI CHO NGƯỜI GIỮ SỔ

Năm 1077, đời Lý Nhân Tông, tức là mới 2 năm sau khoa thi Nho học đầu tiên, Toàn thư ghi: “tháng 2, thi lại viên bằng phép viết chữ, phép tính và hình luật” [2]. Lại viên là người làm giấy tờ, giữ sổ sách ở các nha môn. Viết chữ, làm tính, thuộc luật, nói nôm na là việc của 1 anh thư ký. Đặt vào bây giờ thì đây là kỳ thi tuyển nhân viên hành chính văn phòng.

Năm 1261 đời Trần lại thi: “thi lại viên bằng viết chữ và làm tính. Người đỗ sung làm duyên lại nội lệnh sử. Các ty thái y, thái chúc, khảo thi những người tinh thông nghề mình để bổ các chức” [3].

Lưu ý câu sau. Làm tính được xếp chung 1 chỗ với nghề thầy thuốc (thái y) và nghề cúng tế (thái chúc). Tức là triều đình coi biết tính cũng như biết bốc thuốc, là 1 nghề.

Trường thi của kẻ sĩ thì chỉ có đúng 1 lần thi toán. Năm 1404, Hồ Hán Thương định phép thi Hương, Toàn thư ghi: “chia làm 4 kỳ, lại có kỳ thi viết chữ và thi toán, thành ra 5 kỳ” [4]. Dương Quảng Hàm khen họ Hồ “có ý lưu tâm đến thực học, nhưng vì họ Hồ mất ngôi ngay, nên sự cải cách ấy không có hiệu quả” [5]. Mà cũng chả thi được trọn, Toàn thư ghi học trò “mới được thi ở bộ Lễ rồi gặp loạn phải thôi” [4].

Năm 1434, nhà Lê định lại phép thi 4 kỳ, toàn kinh nghĩa, chiếu biểu, thơ phú, văn sách. Từ đấy thi Hương không còn bài toán nào, hơn 500 năm sau mới có lại. Môn toán xin nghỉ phép 1 lèo 5 thế kỷ.

II - NĂM 1437, NGƯỜI VIẾT SỬ NÓI THẲNG

Năm 1437, đời Lê Thái Tông, triều đình mở 1 kỳ thi viết chữ, làm tính. Toàn thư ghi khá kỹ: “lấy đỗ 690 người, bổ làm thuộc lại các nha môn trong ngoài. Phép thi: Kỳ thứ nhất, thi viết ám tả cổ văn. Kỳ thứ hai, thi viết chữ chân, chữ thảo. Kỳ thứ ba, thi phép làm tính. Người dân và sinh đồ đều được vào thi, giám sinh và những người đã ở sổ quân thì không được thi” [6].

690 người đỗ, đông phết! Ghi xong thì người viết sử bình luôn:

“bấy giờ quan tể tướng đều là đại thần khai quốc, không thích Nho thuật, chuyên lấy việc sổ sách, giấy tờ và kiện tụng để xét thành tích của các quan, bọn lại thuộc phần nhiều chiều hót quan trên, cho nên quan trong ngoài có chức nào khuyết thì tiến cử để bổ dùng. Bọn hãnh tiến chán ghét học thuật, theo nghề đao bút. Giám sinh cũng muốn bỏ việc học hành mà xin vào làm lại, cho nên cấm không cho thi. Lần thi này, những kẻ luồn lọt, thỉnh thác có tới một nửa” [6].

Nghề đao bút, theo chú thích của bản dịch, là “bọn thư lại chuyên nắm giấy tờ sổ sách” [6].

Thứ nhất, hồi ấy làm lại là 1 đường tắt để làm quan. Các ông tể tướng là đại thần khai quốc, phần đông theo Lê Lợi cầm quân đánh giặc Minh, chả ưa gì Nho thuật. Họ cần người tính được sổ sách, xử được kiện tụng, quan chức nào khuyết thì đưa người thạo việc lên.

Thế nên giám sinh ở Quốc tử giám, tức là đám học trò giỏi nhất nước đang được nhà nước nuôi ăn học để chờ thi tiến sĩ, cũng muốn bỏ sách xin vào làm lại. Bảo sao!

Thứ 2, triều đình phải ra lệnh CẤM giám sinh đi thi kỳ này. Không cấm thì học trò bỏ sách thánh hiền đi làm lại hết.

Thứ 3, người cầm bút viết sử là nhà Nho. Ông chê những người chọn đường ấy là “bọn hãnh tiến chán ghét học thuật”. Với ông, học thuật là kinh sách thánh hiền, còn biết tính, biết làm sổ sách thì chả phải học thuật gì sất.

Chưa kể ông còn chê 1 nửa số người đỗ là nhờ “luồn lọt, thỉnh thác”. Chuyện ấy thật hư thế nào mình không biết, có điều giọng ông thì nghe ra ngay: hễ ai đi đường làm lại là đáng ngờ.

III - NĂM 1449, ĐỀ TOÁN BỊ ĐỔI THÀNH ĐỀ TỨ THƯ

Còn dân thường biết chữ thì có 1 kỳ thi khác, ai đỗ thì “được miễn tuyển bổ kỳ này”, tức là thoát 1 đợt bị tuyển đi lính.

Năm 1449, Toàn thư ghi: “lệ cũ: Thi dân bằng ám tả, viết chữ và làm toán để lấy người vào các cục. Đến đây, các đại thần bàn cho thi ám tả và nghĩa của bản kinh và Tứ thư mỗi thứ một bài, cho đề thi trái với những điều đã học để người được miễn tuyển bổ ít đi. Vì thế, chỉ có 85 người được hợp cách… Thi miễn tuyển bằng ám tả và kinh nghĩa bắt đầu từ đấy. Sau đó, coi là lệ thường” [7].

Tức là các đại thần cố tình ra đề “trái với những điều đã học” cho ít người đỗ, ít người thoát lính. Đề thi ra ngoài chương trình, hóa ra có từ năm 1449. Phải thấy rằng họ đổi đề không hẳn vì ghét toán. Có điều cứ nghĩ như 1 ông bố nông dân thời ấy mà xem.

Trước kia muốn con khỏi đi lính thì cho nó học viết chữ, học tính. Từ năm 1449 thì phải cho nó học Tứ thư, học kinh nghĩa, mà lại “coi là lệ thường”, tức là năm nào cũng thế. Thử hỏi, ông bố ấy còn bắt con học tính làm gì?

Bảo sao học trò cứ cắm mặt vào Tứ thư. Học Tứ thư thì đỗ khảo khóa được miễn sưu thuế, đỗ cử nhân được rước về làng, đỗ tiến sĩ được làm quan [1]. Học tính thì giỏi lắm là được làm lại.

Mà làm lại thì đứng hàng thứ mấy? Năm 1428, vừa đuổi xong giặc Minh, Lê Thái Tổ sai các đại thần xét các quan, chia hạng: “hạng nhất là những người có tài văn võ, tháo vát, tinh nhanh; hạng nhì là những người biết chữ tháo vát tinh nhanh; hạng ba là những người viết tinh, viết thảo, làm tính” [8]. Người biết tính đứng hạng 3, dưới cả người chỉ biết chữ.

Những năm sau, Toàn thư còn ghi mấy kỳ thi viết chữ, làm tính, người dự thi là “con cháu các quan viên”, “quân sắc” (người trong sổ lính) và dân thường, đỗ thì làm “thuộc lại”, “lại điển”, “nho sinh ở Tú lâm cục” [9]. Năm 1490 phép thi chỉ có 2 kỳ: “một kỳ ám tả, một kỳ thi toán” [9]. Năm 1507 phúc khảo 144 người về viết chữ, làm tính, đỗ 25 người [10]. Có điều chả thấy ông nào đỗ kỳ thi tính mà được khắc tên lên bia đá ở Văn miếu cả.

Lại lưu ý, năm 1486, lệ bắt xã trưởng làm giấy cam đoan nhận mặt cho các hạng “con cháu quan viên, quân sắc, thư toán” trước khi vào trường thi là do Lễ bộ tả thị lang Vũ Hữu tâu lên [11]. Vũ Hữu chính là ông mà dân gian bảo đã soạn sách toán Lập thành toán pháp. Cùng năm ấy, Lương Thế Vinh, ông Trạng Lường của dân gian, cũng có tờ tâu được Toàn thư ghi lại, có điều là tâu về lệ thi Hội, không có chữ nào về tính toán [11].

Tức là trong chính sử, 2 ông là quan lo việc thi cử. Còn chuyện 2 ông giỏi toán thì Toàn thư không ghi.

IV - THẾ AI HỌC TÍNH, HỌC Ở ĐÂU?

Chả có trường nào dạy tính cả. Trần Văn Giáp viết: “các trường học thì phần nhiều là các trường tư ở làng và ở nhà. Nhà nước không đặt trường dạy từ trẻ con” [1]. Mà trường làng thì dạy Tứ thư.

Dương Quảng Hàm, theo Nguyễn Thị Chân Quỳnh dẫn lại, viết về lối dạy trẻ ngày xưa: “dù là dậy toán học cũng vẫn hướng về mục đích ấy, thí dụ: số 3 tượng trưng cho tam cương, hoặc trỏ vào Trời, Đất và Người; số 5 tượng trưng cho ngũ thường” [12]. Tức là đến con số ông đồ cũng đem ra dạy đạo vua tôi, cha con, vợ chồng. Học đếm thôi mà cũng phải học tam cương ngũ thường cơ!

Người cần tính thật thì tự học hoặc học cha, học thầy trong nghề, bằng những cuốn sách toán chép tay. Sách toán ấy còn lại được hơn 20 cuốn, phần nhiều chép từ thế kỷ 18 trở về sau [13].

Volkov có dẫn lại bài số 18 trong cuốn Toán pháp đại thành (cuốn mà dân gian gán cho Lương Thế Vinh): có 503 quan 7 bách tiền quan, chia cho 345 người lính, hỏi mỗi người được bao nhiêu? Đáp: tổng là 302.220 văn, mỗi người được 876 văn, tức 1 quan 4 bách 36 văn [13]. Cái khó nằm ở chỗ đổi đơn vị, 1 quan là 600 văn, 1 bách là 60 văn. Lời giải chữ Hán còn có chú thêm bằng chữ Nôm cho người đọc dễ hiểu [13].

Sách toán xưa phần nhiều là những bài chia lương lính, đong thóc, đo ruộng như thế. Nói chung là toán của người làm lại.

Còn tính bằng gì? Giáo sĩ Giovanni Filippo de Marini ở Đàng Ngoài khoảng 1647 đến 1658, Volkov dẫn lại, kể rằng các ông quan làm lịch trong triều không dùng chữ số mà dùng những que nhỏ “dài chừng một gang tay”, bày dưới đất khi dọc khi ngang, cộng trừ nhân chia đều bằng que [13]. Bó que tính thì anh em nào học lớp 1 cũng từng có, hóa ra quan làm lịch trong triều cũng dùng y như thế. Bên Tàu lúc ấy người ta đã gần như bỏ que tính, chuyển sang dùng bàn tính [13]. Tức là bên ta vẫn tính theo lối cũ mèm mà bên Tàu bỏ rồi.

Mãi đến khi người Pháp ép đổi phép thi, thi Hương mới có lại đề toán. Khoa 1912, trường Hà Nam kỳ thứ 2 có “3 đề quốc ngữ: 1 văn chương, 1 toán, 1 sử, địa dư, cách trí”. Khoa 1918, khoa thi Hương cuối cùng của cả nước, kỳ thứ 2 có “2 đề toán pháp quốc ngữ (đo lường)” [12]. Hóa ra đúng mấy khoa chót, kẻ sĩ mới phải làm bài toán, mà làm bằng chữ quốc ngữ!

V - NĂM 1965, LỚP CHUYÊN TOÁN Ở KHU SƠ TÁN

Năm học 1961 đến 1962, Bộ Giáo dục miền Bắc mở kỳ thi học sinh giỏi toán đầu tiên cho học sinh lớp 7 và lớp 10, mục đích ghi rõ là để “phát hiện và đào tạo học sinh giỏi toán” [14]. Từ đó năm nào cũng thi, “kể cả trong những năm chiến tranh ác liệt” [14].

Hoàng Tụy kể: “tháng 5/1965, để tránh những cuộc ném bom, trường Đại học Tổng Hợp được sơ tán lên miền núi cách Hà Nội khoảng 170 km về phía tây bắc, gần thành phố Thái Nguyên. Khi đó tôi là Chủ nhiệm khoa Toán Lý” [15]. Ông và Lê Văn Thiêm đề nghị nhiều việc, trong đó có “mở các lớp chuyên toán, tham gia Olympic Toán quốc tế”, được Tạ Quang Bửu “hưởng ứng và ủng hộ nhiệt thành” [15].

Ngay năm 1965, ở khu sơ tán Thái Nguyên, lớp chuyên toán khóa I ra đời, gọi tắt là A0. Trần Văn Nhung, học trò khóa ấy, nhớ lại Hoàng Tụy dạy logic toán, toán học hữu hạn, lý thuyết đồ thị cho lớp 9 chuyên toán, trong 1 phòng học sơ sài có cái bảng đen rất nhỏ [16]. 9 năm sau, năm 1974, Việt Nam lần đầu cử 5 học sinh đi thi Olympic Toán quốc tế ở Đức, Hoàng Lê Minh giành huy chương vàng [16].

Thế là cái “nghề đao bút” ngày xưa thành môn học của những đứa trẻ giỏi nhất nước, có trường chuyên, có huy chương. Ông viết sử năm 1437 mà biết chuyện này chắc cạn lời!

VI - HOÀNG TỤY NHÌN LẠI

Thế nhưng chính Hoàng Tụy, trong cuốn Xin được nói thẳng, lại viết: “thời tôi đi học, tôi đã học toán như thế nào thì bây giờ các cháu học sinh phổ thông cũng học gần y như thế, chỉ có khác là lớp chuyên rất nhiều và học thêm, luyện thi vô tội vạ” [17].

Về lớp chuyên, ông viết: “thật ngây thơ nếu coi những học sinh đoạt giải cao trong các kỳ thi Olympic quốc tế đều đã là nhân tài, và quan niệm việc đào tạo nhân tài chỉ là mở nhiều lớp chuyên, lớp năng khiếu, luyện học sinh như luyện gà nòi để đoạt giải cao rồi sau đó chẳng theo dõi, giúp đỡ” [17]. Về học thêm: “việc dạy thêm, học thêm tràn lan và luyện thi vô tội vạ đã thành một nét đặc trưng của nền giáo dục Việt Nam từ nhiều năm nay. Đặc trưng vì khó tìm thấy ở đâu khác” [17]. Rồi: “không có nước nào có nhiều kỳ thi học sinh giỏi như ta” [17].

Ông còn đoán ra gốc gác: “có lẽ do hoàn cảnh lịch sử bị ảnh hưởng lối học từ chương khoa cử, ông bà ta bị gò bó quá nhiều trong tư duy” [17].

Theo mình, cái gốc ấy rõ nhất ở năm 1449. Ngày xưa người ta học Tứ thư vì Tứ thư là thứ đem ra thi, đỗ thì được miễn lính, được làm quan. Toán thì không đem ra thi, có thi thì cũng chỉ được làm lại, nên chả ai cho con học.

Bây giờ thì toán lại là thứ đem ra thi nhiều nhất, thi vào lớp 6, thi vào lớp 10, thi chuyên, thi học sinh giỏi, thi đại học. Thế là cả nhà xúm vào cho con đi học thêm toán, lớp học thêm nào cũng đông nghịt. Bố mẹ thì thành tài xế đưa đón ca tối, không lương :))

Ngày xưa ông đồ bắt học trò thuộc lòng kinh truyện, “còn sự hiểu để cho tự-nhiên” [1]. Bây giờ học trò đi học thêm buổi tối để thuộc các dạng toán hay ra trong đề thi vào lớp 10. Nghĩ cũng chả khác nhau là mấy!


Các ông quan làm lịch ngày xưa vẫn bày que tính ra mà tính lịch, sách toán chép tay vẫn chia đúng 503 quan 7 bách cho 345 người lính, không lệch 1 văn. Họ tính giỏi chứ. Chỉ là tính giỏi thì không được làm quan, nên ở làng chả ai dạy con tính.

Năm 1437, người viết sử chê 690 người đỗ kỳ thi tính là “bọn hãnh tiến chán ghét học thuật”. 528 năm sau, trong 1 phòng học sơ sài ở khu sơ tán Thái Nguyên, 1 ông thầy đứng giảng lý thuyết đồ thị cho lớp 9 chuyên toán trên 1 cái bảng đen rất nhỏ…

P/S: Hoàng Xuân Hãn có viết 1 bài tên là “Thi toán đời xưa” đăng báo Khoa Học năm 1943, kể đề thi toán của lại viên đời Lê. Bạn nào có bản gốc bài này cho mình xin với.

Nguồn:

[1] - Lược khảo về khoa cử Việt Nam, từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ 1918 - Trần Văn Giáp, mục VIII Cách rèn tập lấy học trò đi thi.
[2] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Lý, năm Anh Vũ Chiêu Thắng thứ 2, tức năm 1077.
[3] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, năm Thiệu Long thứ 4, tức năm 1261.
[4] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Hồ, năm Giáp Thân, tức năm 1404.
[5] - Việt Nam văn học sử yếu - Dương Quảng Hàm, chương thứ tám, mục Chương trình thi.
[6] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Lê Thái Tông, năm Thiệu Bình thứ 4, tức năm 1437, và chú thích của bản dịch.
[7] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Lê Nhân Tông, năm Thái Hòa thứ 7, tức năm 1449.
[8] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Lê Thái Tổ, năm Thuận Thiên thứ 1, tức năm 1428.
[9] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Lê Thánh Tông, các năm Hồng Đức thứ 7, thứ 17, thứ 21, tức các năm 1476, 1486, 1490; kỷ Lê Tương Dực, năm Hồng Thuận thứ 4, tức năm 1512.
[10] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Lê Uy Mục, năm Đoan Khánh thứ 2 và thứ 3, tức năm 1506 và 1507.
[11] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 17, tức năm 1486.
[12] - Khoa cử Việt Nam, tập thượng: Thi Hương - Nguyễn Thị Chân Quỳnh, phần Dẫn nhập và phần các khoa thi cuối cùng.
[13] - Mathematics and mathematics education in traditional Vietnam - Alexei Volkov, chương 2.3 trong The Oxford Handbook of the History of Mathematics (Eleanor Robson và Jacqueline Stedall chủ biên).
[14] - Selected Problems of the Vietnamese Mathematical Olympiad 1962-2009 - Lê Hải Châu, Lê Hải Khôi, chương 1 The Gifted Students.
[15] - Xin được nói thẳng - Hoàng Tụy, bài trả lời phỏng vấn về đời làm toán và bài viết về Tạ Quang Bửu.
[16] - GS Hoàng Tụy, nhà toán học và nhà sư phạm xuất sắc - Lâm Nguyên, báo Sài Gòn Giải Phóng ngày 16/7/2019, ghi lời kể của Trần Văn Nhung.
[17] - Xin được nói thẳng - Hoàng Tụy, các bài bàn về giáo dục, thi cử và đào tạo nhân tài.