Triều Nguyễn thù Tây Sơn đến mức nhốt cả đầu lâu vào ngục mà không dẹp nổi mấy đồng tiền Quang Trung. Vua thì bảo cấm vì thể diện dòng họ, lệnh cấm phải nhắc đi nhắc lại gần 20 năm, trong khi đồng Quang Trung gom về kho lại được nấu ra đúc thành tiền Minh Mạng.
Tháng 11 năm 1802, Gia Long cho voi xé xác Nguyễn Quang Toản cùng 3 người em, hài cốt Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ bị giã nát rồi vứt đi, còn đầu lâu thì đem giam lại, sau Minh Mạng cho nhốt hẳn vào ngục “cấm cố mãi mãi” [1]. Ấy vậy mà 37 năm sau, tiền ở kho Thanh Ba nộp lên Kinh, kiểm ra vẫn có đồng mang niên hiệu Tây Sơn [2].
I - GIA LONG CHO TIÊU THÊM 5 NĂM
Lưu ý là phải mãi đến năm 1816, tức 14 năm sau ngày diệt Tây Sơn, Gia Long mới xuống chiếu hủy tiền Tây Sơn. Chiếu nêu tên 4 thứ: Thái Đức (niên hiệu Nguyễn Nhạc), Quang Trung, Cảnh Thịnh và Bảo Hưng (2 niên hiệu của Quang Toản), “dân gian nối nhau thông dụng, lẫn lộn rất nhiều. Nhưng noi theo đã lâu, chợt nghiêm cấm thì người tích trữ phải đọng lại mà không thông, người dùng quen thì ngại tiền mới, thực ra không tiện cho dân” [3].
Tức là vua biết dân cầm đồng Quang Trung đã quen tay, cấm ngay 1 lúc thì nhà nào để dành được ít tiền cũng mất trắng. Vậy là vua cho tiêu thêm 5 năm nữa, hết năm 1821 mới cấm hẳn. Trong 5 năm ấy, ai kén tiền Tây Sơn là có tội, từ quan giữ kho thu thuế đến người mua bán ngoài chợ. Nghe thì Gia Long hơi bị biết điều, đánh nhau với Tây Sơn hơn 20 năm, xong lại để dân tiêu đồng tiền in niên hiệu kẻ thù, ai chê đồng tiền ấy còn bị phạt. Diệt Tây Sơn xong, Gia Long kiêm luôn chức đại sứ bảo trợ tiền Quang Trung thêm 5 năm 🙂
II - ĐỔI 2 LẤY 1
Hết hạn 5 năm, sang năm 1822 Bộ Hộ tâu lên. Minh Mạng lại hoãn thêm 1 năm, vì “dân nhỏ không có bao nhiêu tiền nong mà đột ngột không tiêu dùng được thì sự ăn tiêu hằng ngày tất phải thiếu thốn” [4]. Trong năm ấy dân được đem tiền Tây Sơn đi nộp thuế, ai muốn thì mang đến quan đổi lấy tiền mới, “cứ 2 đồng tiền đồng nguỵ ăn 1 đồng tiền đồng mới chế” [4].
Nói nôm na là mang 2 quan tiền Quang Trung đến cửa quan thì cầm về 1 quan, mất toi 1 nửa. Đổi tiền mới dịp Tết bây giờ còn mất ít phí, chứ phí đổi tiền 50% thế này thì tiệm vàng bây giờ nằm mơ cũng không dám thu. Của đau con xót, đem đổi thì mất nửa, để trong nhà thì thành đồ bỏ, anh em thử đoán xem dân chọn đường nào?
Cùng năm 1822, vua thấy “tiền nguỵ hiệu từ Quảng Trị trở vào Nam đã cấm dùng mà dân buôn lại nhiều kẻ đổi riêng để chuyên lợi”, bèn cấm thuyền công, thuyền tư chở thứ tiền ấy từ Kinh vào Quảng Nam, Gia Định, ai trái lệnh thì tang vật sung công. Còn “chở đi Thanh, Nghệ trở ra Bắc thì không ở lệ cấm này” [5]. Cùng 1 đồng tiền, đi vào Nam là hàng cấm, đi ra Bắc thì được đi luồng xanh.
Năm 1839, Minh Mạng lại phải nhắc lệnh cấm: “Đã nhiều lần ngăn cấm, đến nay gần 20 năm, còn nghe nói những tiền ấy vẫn còn ít nhiều sót lại, vẫn mua bán riêng với nhau. Vừa rồi, tiền kho Thanh Ba đệ nộp, xét thấy có những đồng tiền niên hiệu nguỵ, thì tiền ở những tỉnh khác vị tất không thế” [2]. Dân giữ lại đã đành, đến kho của nhà nước cũng có.
Vua cho hạn trong năm ấy, nhà nào còn thì tự đem hủy đi hoặc nộp quan để đổi, vẫn 2 đồng cũ ăn 1 đồng mới, tiền kẽm Tây Sơn thì 3 ăn 1, không hỏi tội trước, quá hạn mà còn giấu đem tiêu thì trị tội [2]. Tỷ giá vẫn y nguyên như 17 năm trước, cái lý do khiến dân phải giấu tiền thì vua không đụng tới.
Chưa kể trước đó 1 tháng, vua còn phải bảo Bộ Công rằng chỉ 4 hiệu tiền Tây Sơn là cấm, “Thế mà gần đây nghe nói dân gian mua bán, thì các tiền hiệu cổ chọn bỏ cả” [6]. Dân sợ cầm phải tiền cấm, thôi thì thấy đồng nào cũ là chê tất cho lành, đến mức vua phải xuống lệnh bắt dân tiêu tiền cổ. Vua cấm 4 hiệu, dân cấm luôn cả chục hiệu, đúng kiểu chấp hành vượt chỉ tiêu.
III - KHO NHÀ NƯỚC CŨNG CẦN ĐỒNG QUANG TRUNG
Cuối năm 1817, Gia Long có chiếu gửi trấn quan Bình Hòa, dặn từ tháng giêng năm Mậu Dần (1818) lương bổng phải phát bằng tiền kẽm mới đúc, “còn các thứ tiền cổ và tiền ngụy bằng đồng thì thu cất vào kho” [7]. Cũng năm ấy, vua hạ lệnh cho các nơi từ Quảng Bình vào Nam tiêu tiền kẽm, còn tiền đồng cổ và tiền ngụy chứa ở kho thì “đợi kỳ vận tải đem nộp về Kinh” [8].
Đồng gom về Kinh thì đem đúc tiền mới. Năm 1822 Minh Mạng đúc tiền đồng, loại 6 phân thì cứ 100 cân có 52 cân là tiền Tây Sơn [9]. Năm 1825 đúc loại 9 phân, công thức ghi rõ: “Nếu lấy tiền ngụy mà đúc thì mỗi 100 cân dùng tiền ngụy 90 cân, đồng đỏ một khối 5 cân và kẽm 5 cân” [10]. Cũng năm ấy, triều đình cho chở tiền kẽm mới đúc ở Bắc Thành vào Thanh Hóa, Nghệ An, rồi “chở tiền ngụy ở Thanh Nghệ về Kinh” [10].
Ô! Đúc theo công thức ấy thì 1 đồng tiền Minh Mạng có 9 phần là đồng Quang Trung nấu chảy, chỉ đổi mỗi 2 chữ niên hiệu trên mặt tiền. Đồng Quang Trung chỉ đi thay cái áo rồi lại ra chợ 😅
Năm 1827, Thống Chế Thủy Quân Nguyễn Văn Hạnh coi đoàn thuyền chở 150.000 quan tiền ngụy ra Bắc Thành rồi chở hàng hóa của công về, qua biển Vũng Chùa gặp bão, chìm mất 16 chiếc [11]. Mang 150.000 quan tiền “ngụy” ra Bắc làm gì thì sách không nói, chỉ biết là thuyền nhà nước chở, mấy năm sau ngày tiền ấy bị cấm hẳn.
IV - VÌ NIÊN HIỆU HAY VÌ MIẾNG ĐỒNG
Minh Mạng có giải thích vì sao phải cấm: “Tiền có niên hiệu là để tôn trọng, phân biệt, có quan hệ đến niên hiệu dòng dõi nhà vua, há nên để có sự lẫn lộn” [2]. Theo lời vua thì cấm tiền Tây Sơn là vì thể diện dòng họ nhà vua, chẳng dính gì đến tiền nong.
Có đúng thế không? Đúng 1 phần. Có điều lệnh cấm vì chính danh thì vua phải viết đi viết lại, năm 1816 có chiếu, năm 1822 có chiếu, năm 1839 lại thêm 1 tờ dụ. Việc gom đồng về kho thì trong những đoạn mình đọc, không thấy vua phải than phiền lần nào là các nơi không làm theo. Dân thì cũng biết tính chứ, mang 2 đồng đi đổi chỉ được 1 thì thà giữ lại mua bán ngầm với nhau, nên gần 20 năm sau tiền ấy vẫn còn.
Năm 1840, Viện Đô Sát xin chọn giữ lại ít tiền cổ các đời để lưu làm của cổ. Minh Mạng cho chọn: tiền Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê thì giữ, tiền Cảnh Hưng thì lọc lấy đồng thật, tiền Chiêu Thống thì không đáng giữ, vì là ông vua phải bôn ba. Lọc xong được 110 quan tiền Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê, cất ở kho Kinh. Tiền Tây Sơn thì “đều đưa ra Hà Nội đúc lại” [12]. Đến lúc chọn đồ cổ, Tây Sơn vẫn bị loại từ vòng gửi xe.
9 năm sau, năm 1849, đình thần thời Tự Đức bàn chuyện đúc tiền, trong tờ thông sức cho dân vẫn còn câu: “Trừ ra tiền nguỵ hiệu không kể, còn tất cả tiền cổ hiệu, không kể đồng, kẽm đều cho phép tiêu dùng cả” [13]…
P/S: mình chưa tìm được chỗ nào giải thích vì sao lại đổi 2 lấy 1. Bộ Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ chắc có ghi, mà bản mình có là ảnh chụp, chưa đọc được. Ai có bản đọc được thì chỉ giúp mình với, mình hứa không đòi đổi 2 lấy 1 :))
Nguồn:
[1] - Đại Nam thực lục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên, Đệ nhất kỷ, quyển XIX, năm 1802, tháng 11, đoạn lễ hiến phù.
[2] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển CCII, năm Minh Mệnh thứ 20, tức năm 1839, mùa hạ, tháng 5, đoạn nhắc lại lệnh cấm 4 thứ tiền ngụy.
[3] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhất kỷ, quyển LIV, năm Gia Long thứ 15, tức năm 1816, đoạn hủy tiền ngụy hiệu của Tây Sơn.
[4] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển XIII, năm Minh Mệnh thứ 3, tức năm 1822, đoạn hoãn việc cấm lưu hành tiền ngụy hiệu.
[5] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển XV, năm Minh Mệnh thứ 3, tức năm 1822, đoạn định cấm chở riêng tiền ngụy hiệu.
[6] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển CCI, năm Minh Mệnh thứ 20, tức năm 1839, mùa hạ, tháng 4, đoạn cấm dân gian chọn bỏ tiền hiệu cổ.
[7] - Mục lục châu bản triều Nguyễn, tập I (Gia Long 1802-1819, Minh Mệnh I-V) - Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, chiếu gửi trấn quan Bình Hòa, tháng 12 năm Gia Long thứ 16, về việc cấp phát lương bằng tiền kẽm mới đúc.
[8] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhất kỷ, quyển LVI, năm Gia Long thứ 16, tức năm 1817, đoạn hạ lệnh thông dụng tiền kẽm.
[9] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển XV, năm Minh Mệnh thứ 3, tức năm 1822, đoạn bắt đầu đúc tiền đồng lớn.
[10] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển XXXIII, năm Minh Mệnh thứ 6, tức năm 1825, đoạn bắt đầu đúc tiền đồng nặng 9 phân.
[11] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển XLVI, năm Minh Mệnh thứ 8, tức năm 1827.
[12] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển CCXII, năm Minh Mệnh thứ 21, tức năm 1840, đoạn Viện Đô sát xin chọn để lại tiền cổ.
[13] - Đại Nam thực lục, Chính biên, Đệ tứ kỷ, năm Tự Đức thứ 2, tức năm 1849, đoạn đình thần bàn việc đúc tiền.