Hồi đi học, ai cũng thuộc đoạn “Tức nước vỡ bờ”, chị Dậu túm cổ tên cai lệ ấn giúi ra cửa, hắn ngã chỏng quèo mà miệng vẫn “nham nhảm thét trói vợ chồng kẻ thiếu sưu” [1]. Thiếu là thiếu 1 suất sưu của chú Hợi, em chồng chị, chết từ tháng giêng.
Mấy hôm trước đó, chị Dậu bán cái Tý, bán ổ chó, bán 2 gánh khoai, được đúng 2 đồng 7 hào, tưởng là đủ nộp sưu cho chồng. Ra đình, lý trưởng bảo phải nộp 2 suất, 1 của anh Dậu, 1 của chú Hợi.
Chị thưa chú nó chết rồi mà. Lý trưởng gắt: “mày đi mà hỏi ông Tây, tao không biết”.
Ông thư ký thì tỉnh bơ giảng giải: “chết cũng không trốn được sưu nhà nước!”. Đại khái là sổ của làng làm từ đầu năm tây, lúc ấy chú Hợi còn sống, tòa sứ “cứ theo số đinh trong sổ” mà làm bài chỉ, kho bạc cứ theo bài chỉ mà thu, “bài chỉ làm rồi, người ta không có chữa lại bao giờ, khai tử hay chẳng khai tử mặc kệ!” [2].
Tức là người thì chết rồi mà tên vẫn nằm trong sổ, sổ thì nhà nước không thèm sửa lại. Cuốn sổ ấy có 1 tính năng đặc biệt: ghi vào thì dễ, xóa ra thì không bao giờ.
Đọc đoạn này, dễ tưởng cụ Ngô Tất Tố viết quá lên cho thêm khổ, để tố thực dân. Thực ra không phải thế. Cái lệ người chết không được trừ có từ thời Lê, giấy trắng mực đen trong chính sử, nhà Nguyễn giữ, Tây sang giữ tiếp. Thử hỏi 1 cái lệ vô lý thế, sao mấy triều liền cứ giữ mãi, giữ gần 300 năm?
I - SINH RA KHÔNG TÍNH, CHẾT ĐI KHÔNG TRỪ
Thời Lê Trung Hưng, cứ 6 năm nhà nước làm sổ, duyệt lại dân đinh 1 lần. Ai đến tuổi thì ghi thêm, ai chết thì gạch đi.
Năm 1664, ông Phạm Công Trứ, người nắm việc trong phủ chúa Trịnh, tâu rằng duyệt sổ thì “phiền nhiễu luôn luôn”, sổ khi tăng khi giảm, “vì thế mà bọn lại điển, bọn tổng lý nhân vin vào đấy để làm sự gian giảo”. Ông xin làm phép “bình lệ”, mỗi làng ghi sẵn số đinh, số thuế “để làm phép tắc nhất định. Sau này số đinh sinh ra cũng không tính, chết đi cũng không trừ” [3].
Nói nôm na là nhà nước thôi đếm người. Mỗi làng nhận 1 con số, cứ thế mà nộp, năm này qua năm khác.
Lý do thì nghe rất chi là liêm chính: cứ đếm người là đám lại điển, lý dịch có dịp ăn tiền, vậy thì bỏ luôn việc đếm. Có điều bỏ đếm chứ chả bỏ thu.
Người chết, người bỏ làng đi thì sao? Năm 1668 triều đình định luôn: suất thuế của những xã có dân xiêu dạt “thì gán cho các xã trong huyện chia nhau chịu thay để đủ số ngạch đã ban” [4]. Làng có người chết thì làng chịu, cả làng bỏ đi thì mấy làng bên cạnh chịu. Con số trên sổ thì cứng ngắc, không được hụt 1 suất nào.
Ai trốn được khỏi sổ thì có bị cướp, bị đánh cũng đừng mong đi kiện. Từ năm 1660 đã có lệnh, những người “thoát lậu không có tên trong sổ mà đi kiện về việc hộ hôn, điển thổ, đánh nhau, giết nhau, mất trộm mất cướp, thì các nha môn đều không xét hỏi” [4]. Không có tên thì coi như không có người.
Phan Huy Chú về sau chê thẳng: “số đinh thêm lên không tính, hao hụt cũng không trừ… Sợ phiền nhọc mà thích giản tiện có phải là sự lo xa để trị nước đâu!” [4].
Hơn 50 năm sau, chính tờ dụ năm 1719 của vua Lê cũng phải nhận là số hộ khẩu lên xuống thất thường “mà ngạch thuế vẫn thu theo cũ, nhân dân nhiều nơi phải chịu nặng quá, dần dần đến nỗi cùng túng xiêu dạt” [5]. Dân bỏ làng đi thì người ở lại gánh thêm, gánh không nổi lại bỏ đi nốt. Cứ thế mà làng vắng dần.
Éo le thay, đến lúc nhà nước muốn đếm lại thì dân lại không chịu. Năm 1773, chúa Trịnh Sâm sai làm lại sổ, Lê Quý Đôn đứng ra làm. Ông Đôn tra xét kỹ phải biết, đến nỗi “nhân dân đều nghiến răng căm hờn, họ làm thư nặc danh dán ở cửa phủ chúa Trịnh xin bãi bỏ Quý Đôn” [6]. Mấy lá thư dán cửa phủ chúa ấy đúng là tổ tiên của các bình luận viên ẩn danh bây giờ. Mạn đông nam có người nổi lên, xưng là “Đinh suất đại vương” (tức vua của những suất đinh). Chúa đành bỏ việc đếm lại, sai các huyện “chiếu theo ngạch cũ mà tăng thêm số suất, bắt các xã trong cả huyện san sẻ nhau mà chịu” [4].
Lạ nhỉ, sổ sai thì dân kêu ca, đem sổ ra sửa thì dân càng kêu ca. Thực ra dân làng tính kỹ lắm. Hơn 100 năm không đếm, làng nào cũng có người chết vẫn phải đóng mà cũng có mấy lớp thanh niên mới lớn chưa phải đóng. Chúa Trịnh Sâm đếm lại là vì thấy dân số “ngày thêm nảy nở”. Đếm lại thì người chết được xóa tên thật, có điều mấy chục thanh niên cũng bị ghi thêm vào sổ. Lời lỗ thế nào dân làng tự biết, nên họ muốn giữ con số cũ.
II - LÀNG KHAI NGƯỜI SỐNG LÀ ĐÃ CHẾT
Sang nhà Nguyễn, sổ đinh vẫn làm theo làng. Sử gia Nguyễn Thế Anh viết thẳng: “sự thiết lập các đinh bộ có mục đích cốt yếu là để hoạch định số thuế thân mà mỗi làng phải trả cho chính phủ” [7]. Sổ đinh làm ra, trước hết là để thu thuế.
Số đinh của làng không được giảm. Ai mất đi thì làng phải cử người khác vào thay. Người trốn đi về sau quay lại thì được ghi tên lại, “nhưng những người thay thế sẽ vẫn được lưu lại trong sổ” [7]. Thế nên số đinh trong sổ chỉ có tăng lên, chả bao giờ giảm xuống. Cái biểu đồ chỉ đi lên này mà sếp nào bây giờ nhìn thấy chắc cũng thèm.
Nhà nước không trừ người chết thì làng làm ngược lại, khai người sống là đã chết. Năm 1803, vua Gia Long thấy “trong dân nhiều kẻ giả mạo, có chỗ lấy người sống làm chết, lấy người ở làm trốn”, bèn định tội: giấu 1 đinh thì xã trưởng bị 100 roi và đi lao dịch 1 năm, giấu từ 16 đinh trở lên thì “xã trưởng bị tội chết”. Người tố cáo thì tùy số đinh mà được thưởng tiền hoặc được miễn binh dịch suốt đời [8]. Năm 1815 lại định riêng tội khai người đang sống là đã chết, khai 15 đinh thì xã trưởng bị đem chém ngay [9].
Nhà nước giữ tên người chết trong sổ thì chả sao, làng xóa tên người sống khỏi sổ thì xã trưởng mất đầu. Công bằng thế đấy!
Các quan ngoài Bắc còn tâu về chuyện có những người “do đời sống quá cơ khổ bần hàn, tuy sống ở làng nhưng mỗi kỳ duyệt đinh tuyển lính hoặc làm sổ đinh đều xin không ghi tên vào sổ đinh; vì có ghi tên vào sổ họ cũng không lấy gì để đóng thuế” [9]. Thà không có tên trong sổ còn hơn có tên mà không có tiền đóng.
Còn lý trưởng thì bị cấp trên hối thúc “thu đủ, nộp đủ sưu thuế của làng xã mình để bù vào những suất lậu - thiếu” [9]. Thu không đủ thì lý trưởng phải đền bù. Bảo sao lý trưởng trong Tắt Đèn cho trói anh Dậu ngay ở sân đình, chả cần biết chú Hợi chết hay sống.
III - TÂY SANG CHỈ CẦN CHỮA LẠI CON SỐ
Pháp sang, giữ nguyên lối thu theo làng, vì tiện quá mà. Nguyễn Thế Anh viết: “trong thực tế, số thuế thu được tính gộp cho mỗi làng” [10].
Cái Tây đổi là mức thuế. Thời Nam triều, thuế thân mỗi người 1 quan tiền. Những ngày đầu Pháp chiếm, ngoài Bắc thu 50 xu, trong Trung thu 30 xu. Năm 1897, thời toàn quyền Doumer, 2 tờ sắc lệnh nâng thuế thân ngoài Bắc từ 0,5 lên 2,5 đồng, trong Trung từ 0,30 lên 2,5 đồng [11]. Trong Trung gấp hơn 8 lần, chỉ sau 1 tờ sắc lệnh. Tăng thuế kiểu này thì đúng là nhanh gọn thật.
Ở Nam Kỳ, ai đóng thuế được phát 1 cái thẻ thuế thân, phải luôn mang trong người như giấy tùy thân, quan hỏi thì xuất trình, ai không có thẻ bị coi là dân lậu thuế và bị phạt [12]. Muốn đi lại cho yên thì trong túi phải có biên lai nộp thuế.
Nguyễn Ái Quốc thì mỉa mai: muốn bù chỗ đồng bạc sụt giá, toàn quyền Doumer “chỉ cần làm một việc đơn giản là tăng số đinh lên!”. Đầu năm phân bổ cho mỗi làng 1 số đinh, cần thêm tiền thì “cứ việc chữa lại các con số của tài khoá rồi bắt các làng phải đóng thuế cho số đinh và điền cao hơn con số đã phân bổ đầu năm” [13]. Thiếu tiền thì sửa số, kế toán bây giờ mà làm thế thì mất việc, toàn quyền làm thì gọi là chính sách.
Xin lưu ý Bản Án Chế Độ Thực Dân Pháp là sách viết để tố cáo, có điều chỗ này khớp với lời Phan Châu Trinh viết về chính làng ông ở Quảng Nam: “cứ như làng của Trinh (tôi) trước đây chỉ có 120 đinh, nay đã tăng lên 207 suất” [14]. Cũng làng ấy, cũng ruộng ấy, tự dưng thêm gần 90 suất.
Ông kể khi tăng thuế, quan Nam thu được nhiều thì được thưởng, thế nên “trước đây đinh bần cùng không báo nhờ lọt lưới nên sống được qua ngày, nay thì quá nửa đăng vào số”. Những ai xưa nay được trừ thì nay bỏ hết, “già yếu, xuất nhiêu bắt phải thay thế, thuế dân đinh chết không trừ”. Dân nghèo bỏ làng đi khắp nơi thì “ngạch thuế hoặc chia cho điền chủ phải gánh, hoặc do lý trưởng phải đền” [14].
Thì đấy, chuyện chú Hợi cụ Ngô Tất Tố chả bịa ra.
Năm 1937, toàn quyền Brévié tuyên bố bỏ thuế thân đồng hạng, chia hạng theo lợi tức. Năm 1939 ở Bắc Kỳ có 2.196.932 người nộp, 483.136 người chỉ phải nộp 1 đồng, 114 người phải nộp 250 đồng [10]. Nghe công bằng ra phết.
Có điều thuế vẫn thu theo làng, mà người chia hạng trong làng vẫn là lý trưởng, chánh hội. Trong Bước Đường Cùng của Nguyễn Công Hoan, ông nghị dặn lý trưởng: “xuất sưu của tôi năm nay năm chục chứ giá hai trăm như nhà nước định, mà các anh trừ đi cho tôi, các anh cũng chả thiệt đi đâu đồng nào”. Tức là đáng lẽ ông nghị nộp 200 đồng thì chỉ nộp 50, còn mấy anh nông dân nghèo thì “bắt nó đóng lên hạng sáu, hai đồng rưỡi cũng được” [15]. Tiểu thuyết thôi mà làng chia thuế thế nào thì ông Hoan tả đúng phóc.
IV - VÌ SAO
Thứ nhất, nhà nước chỉ cần 1 con số. Đếm từng người thì tốn công, lại thêm dịp cho lại dịch ăn tiền, như chính lời ông Phạm Công Trứ năm 1664. Thế nên khoán luôn cho làng 1 con số, nộp đủ là xong. Người trong sổ sống hay chết là việc của làng. Nghe quen quen, giống kiểu giao chỉ tiêu bây giờ.
Thứ 2, làng chịu chung nên người sống trả thay người chết. Chú Hợi chết thì ai đóng? Anh Dậu đóng chứ còn ai nữa. Cả làng bỏ đi thì làng bên đóng. Từ thời Lê đến thời Pháp, người còn ở lại làng bao giờ cũng gánh phần của người đã chết, người bỏ đi.
Thứ 3, sổ sai bét mà ai cũng có phần lợi. Nhà nước khỏi phải đếm mà vẫn đủ tiền, làng giấu được mấy lớp thanh niên mới lớn, dân nghèo xin được ra khỏi sổ. Chỉ nhà nào có người chết là chịu thiệt.
Thứ 4, thuế đánh vào đầu người thì người không có gì vẫn phải có tiền. Nhà anh Dậu nghèo đến mức bán con mà mỗi suất vẫn đóng ngang nhà giàu. Mà ông cha ta từng có lúc tính khác. Năm 1242 nhà Trần định: “nhân đinh có ruộng đất thì nộp tiền thóc, người không có ruộng đất thì miễn cả” [16]. Đến năm 1378, Đỗ Tử Bình thu mỗi đinh nam 3 quan, người dịch Toàn Thư chú thích từ đây “không cứ có ruộng hay không, đều phải đóng cả” [17].
Nhà Nguyễn có chia hạng, có miễn cho hạng cố, hạng cùng (người đi làm thuê, người góa bụa, trẻ mồ côi), có điều cứ 10 suất của làng thì chỉ được 1 suất vào mấy hạng ấy, 9 suất còn lại vẫn phải nộp [8]. Tức là làng nghèo đến mấy thì cũng chỉ được nghèo 1 phần 10!
Ở chương 19 Tắt Đèn, bà lão hàng xóm sang hỏi chị Dậu đã chạy đủ sưu chưa. Nghe chị nói còn 1 suất của chú Hợi, bà kêu lên: “khốn nạn! Người ta chết đã sắp giỗ đầu, anh em còn phải đóng đậy tiền sưu! Sao lại có lệ thế nhỉ?” [1].
Cái lệ ấy có từ đời Cảnh Trị, trước khi Tắt Đèn ra đời khoảng 270 năm, sinh ra không tính, chết đi không trừ…
P/S: ông thư ký trong Tắt Đèn bảo phải chết “chẵn năm tây” thì mới được trừ. Mình lục mãi chưa tìm được nghị định nào của Tây ghi đúng lệ ấy. Anh em nào biết thì chỉ giúp mình với.
Nguồn:
[1] - Tắt đèn - Ngô Tất Tố, chương 19.
[2] - Tắt đèn - Ngô Tất Tố, chương 14.
[3] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên quyển XXXIII, năm Cảnh Trị thứ 7, tức năm 1669, đoạn thi hành thể lệ quân bình suất đinh.
[4] - Lịch triều hiến chương loại chí - Phan Huy Chú, Quốc dụng chí, phần hộ tịch thời Lê trung hưng, các năm Vĩnh Thọ thứ 3, Cảnh Trị thứ 6, Cảnh Hưng thứ 34, cùng lời bàn của tác giả.
[5] - Lịch triều hiến chương loại chí, Quốc dụng chí, dụ năm Vĩnh Thịnh thứ 15, tức năm 1719.
[6] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển XLIV, năm Cảnh Hưng thứ 34, tức năm 1773, đoạn làm lại sổ hộ tịch.
[7] - Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn - Nguyễn Thế Anh, chương I, mục Dân số.
[8] - Đại Nam thực lục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên, Đệ nhất kỷ, quyển XX, năm Gia Long thứ 2, tức năm 1803.
[9] - Lịch sử Việt Nam, tập 5 - Viện Sử học, chương III, mục lậu đinh và lý trưởng.
[10] - Việt Nam thời Pháp đô hộ - Nguyễn Thế Anh, mục Chế độ thuế khóa.
[11] - Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam 1858–1897 - Nguyễn Xuân Thọ, phần Paul Doumer.
[12] - Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ 1859–1954, tập 2 - Nguyễn Đình Tư, chương 4 Hoạt động tài chánh, mục Thuế thân.
[13] - Bản án chế độ thực dân Pháp - Nguyễn Ái Quốc, chương VII Bóc lột người bản xứ.
[14] - Trung Kỳ điền thổ thuế ngạch hà trọng thỉ mạt chi tình hình - Phan Châu Trinh, Chương Thâu dịch, trong Phan Châu Trinh toàn tập, tập 2, mục Thuế đinh.
[15] - Bước đường cùng - Nguyễn Công Hoan, chương 13.
[16] - Đại Việt sử ký toàn thư - Viện Khoa học xã hội Việt Nam dịch, kỷ nhà Trần, Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 11, tức năm 1242.
[17] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, Phế Đế, năm Xương Phù thứ 2, tức năm 1378, chú thích của người dịch về thuế dung.