Trên mạng có câu: thời thuộc Minh, mỗi người dân phải mang 1 tấm thẻ ghi tên tuổi, quê quán. Mình lục Toàn Thư thì không thấy tấm thẻ nào.

Tấm thẻ đeo trên người, ghi tên, quê quán, in cả vân tay thì phải hơn 370 năm sau mới có, người ra lệnh làm là vua Quang Trung. Hóa ra là hàng nội địa, không phải hàng nhập.

I - TOÀN THƯ CHỈ NÓI TỚI “HỘ THIẾP”

Năm 1419, Lý Bân (tướng nhà Minh đang cầm quân ở Giao Chỉ) tâu xin Hộ Bộ “ban cấp hộ thiếp cho Giao Chỉ”, bắt châu huyện làm sổ thuế khóa phu dịch, cứ 110 hộ là 1 lý, mỗi năm cử 1 lý trưởng, 10 giáp thủ để lo việc lao dịch. Toàn Thư ghi thêm 1 câu: người làm lý trưởng, giáp thủ “bị roi vọt đánh đập khổ sở khôn xiết” [1].

Hộ thiếp là gì thì lời chua (lời chú thích của sử quan) trong Cương Mục dẫn Đại Minh Hội Điển, bộ sách ghi phép tắc nhà Minh: “mỗi tấm hộ thiếp có viết rõ quê quán, tên tuổi và số đinh trong một hộ.” Sổ gốc để ở Hộ Bộ, tờ hộ thiếp phát cho dân giữ, quan đi kiểm tra so sánh “hễ thấy hộ thiếp nào không phù hợp thì người hộ ấy phải phát vãng làm lính” [2]. 1 tờ cho cả hộ, chủ hộ cất giữ, chứ có ai đeo nó ra đường đâu.

Câu “mỗi người 1 tấm” có lẽ bắt đầu từ cụ Trần Trọng Kim. Trong Việt Nam Sử Lược (1920), cụ viết: “những dân đinh trong nước, thì ai cũng phải có một cái giấy biên tên tuổi và hương quán để lúc nào có khám hỏi thì phải đưa ra.” Ngay câu trước đó là câu: “việc điền hộ ở An Nam bấy giờ phải theo như lệ bên Tàu” [3] (bạn nào có cuốn này ở nhà thì giở chương thuộc Minh, câu ấy nằm ngay đầu mục Phép hộ thiếp và hoàng sách). Cụ lấy lệ bên Tàu suy ra cho Giao Chỉ. Trong Toàn Thư không có câu nào nói người Giao Chỉ ai cũng có giấy.

18 năm sau, Đào Duy Anh viết lại ý ấy trong Việt Nam Văn Hóa Sử Cương: “phàm dân đinh phải có một cái thẻ biên tên tuổi hương quán, như thẻ căn cước ngày nay” [4]. Cụ trước viết, cụ sau chép lại, tới thời mạng xã hội thì anh em share tiếp, thế là thành chân lý.

II - TẤM THẺ IN VÂN TAY NĂM 1790

Đánh tan quân Thanh xong, vua Quang Trung còn toan đánh sang tận Trung Quốc cơ. Các tướng tâu: “nên kê sổ dân cho đúng để kén quân lính, đó là việc cần kíp ngày nay” [5].

Sổ đinh khi ấy vẫn là sổ cũ lập từ năm 1722 thời Lê Trịnh, gần 70 năm chưa ai làm lại được. Năm 1773 chúa Trịnh cũng định làm lại mà không làm nổi, “vì dân ương ngạnh, quan thì ăn hối lộ” [6]. Nhất là từ sông Gianh trở ra Bắc, “hộ khẩu phần nhiều ẩn lậu không khai thực” [7]. Dân thì khai thiếu, quan thì ăn hối lộ, cuốn sổ đứng im gần 70 năm, phối hợp nhịp nhàng phải biết.

Tháng 6 năm 1790, vua xuống chiếu cho các trấn đốc thúc dân xã làm lại sổ đinh [8]. Sổ làm xong thì quan phân tri ở các huyện gọi người có tên trong sổ đến, “chiếu sổ cấp cho mỗi người một cái thẻ; giữa thẻ in bốn chữ triện Thiên hạ đại tín (niềm tin lớn của thiên hạ), bốn mép chung quanh thì viết họ tên quê quán của những người có thẻ và in dấu ngón tay trỏ bên trái để làm bằng cứ. Mọi người đều phải đeo thẻ ấy, gặp khi xét hỏi thì đưa ra trình” [5].

Tấm thẻ ấy gọi là tín bài. Ai không có thẻ là dân lậu, bị bắt sung quân, còn tổng trưởng, xã trưởng của người ấy cũng bị bắt tội [5], [9]. Thẻ tên là “niềm tin lớn của thiên hạ”, mà làm ra là để khỏi phải tin ai.

Hoàng Lê Nhất Thống Chí (tiểu thuyết lịch sử của mấy người họ Ngô ở làng Tả Thanh Oai, sống đúng thời ấy), Đại Nam Liệt Truyện của Quốc Sử Quán nhà Nguyễn, Việt Sử Cương Mục Tiết Yếu của Đặng Xuân Bảng (quan nhà Nguyễn cuối thế kỷ 19) đều ghi chuyện này, 3 sách mô tả tấm thẻ gần giống nhau [5], [7], [9].

Dân thì khổ sở đủ đường. Hoàng Lê viết: “việc đi lại trên đường, nhân dân đều lấy làm khổ” [5]. Các xã lập điếm canh để bắt người làng không có tín bài, đến quan quân đi qua cũng bị hỏi thẻ [6]. Bọn lại dịch nhân dịp ấy đi khắp nơi tìm bắt người, có kẻ phải đào hầm nấp xuống cho khỏi bị bắt [7]. “Dân gian náo động, thường ẩn náu trong rừng núi” [9].

Ở xã Ngọc Điền, huyện Thạch Hà (nay thuộc Hà Tĩnh) có ông Trần Quang Nhuế, con tiến sĩ Trần Danh Tố, “không chịu đeo thẻ bài”. Trấn quan Nguyễn Diệu thấy ông là người hiền, thả cho về. Sau đám thổ hào tụ quân ở Nga Khê, tôn ông làm minh chủ, kéo đi đánh úp trấn thành, đến Bình Lãng gặp quân trấn thì thua, ông tự sát. Sử còn ghi lại 2 câu ông đề trên núi Hồng Lĩnh: “báo nước không kế giỏi, / theo mình có lưỡi dao” [9].

Nhà sử học Tạ Chí Đại Trường viết rằng có lẽ đây là “lần đầu tiên trong lịch sử, dân ta mới gặp một chính quyền cố thi hành hiệu nghiệm chính sách đến mức tối đa bằng cách bắt dân mang thẻ” [10].

Năm 1793, vua Quang Trung mất được 1 năm, con ông là vua Cảnh Thịnh bỏ lệ tín bài [8], sau 3 năm thi hành.

III - AI CẦN LÍNH GẤP THÌ MUỐN ĐẾM TỪNG ĐẦU NGƯỜI

Bộ Lịch Sử Việt Nam của Viện Sử Học coi tín bài là “một biện pháp kiểm kê lại số dân đinh một cách hữu hiệu sau bao năm chiến tranh loạn lạc” [6]. Nói vậy cũng chả sai.

Sổ đinh là sổ của làng, làng khai bao nhiêu thì triều đình biết bấy nhiêu, mà làng nào cũng muốn khai ít đi cho nhẹ thuế, nhẹ lính. Ông bà mình nói phép vua thua lệ làng là vậy. Muốn biết cho chắc cú thì phải đếm thẳng vào người, bắt từng người mang tên mình đi theo, ai không có thẻ thì cả tổng, cả xã chịu tội.

Hữu hiệu thì hữu hiệu thật, có điều là hữu hiệu cho việc bắt lính. Sổ đinh xong, “vẫn theo lệ ba đinh bắt một người lính. Lại sai các viên phân quản đem quân đến các xã vây bắt, tra xét” [5].

Gần 390 năm trước tín bài, năm 1401, Hồ Hán Thương cho làm sổ hộ tịch cả nước, “biên hết vào sổ những nhân khẩu từ 2 tuổi trở lên”, người lưu vong không được giữ tên trong sổ, người kinh trú ngụ ở các phiên trấn thì đuổi về nguyên quán. Toàn Thư ghi luôn lý do, khỏi phải đoán: trước đó Hồ Quý Ly từng hỏi các quan: “làm thế nào có được 100 vạn quân để chống giặc Bắc?”, Hoàng Hối Khanh bèn dâng kế này. Sổ xong, số người từ 15 đến 60 tuổi “được gấp bội so với trước” [1]. Đếm lại 1 lượt mà số đinh tăng lên mấy lần, chính sách khuyến sinh bây giờ chạy cả chục năm cũng không theo kịp 😅

2 năm sau, nhà Hồ dời những người không có ruộng mà có của vào Thăng Hoa, “người ở châu nào thì thích hai chữ tên châu ấy vào hai cánh tay để làm dấu hiệu” [1]. Hộ khẩu khắc thẳng lên da người luôn.

Tờ hộ thiếp nhà Minh cũng dính tới chuyện bắt lính: đem so với sổ mà không khớp thì cả hộ đi lính [2]. Lật Toàn Thư, những người bị đánh dấu lên da sớm nhất mà mình tìm được cũng lại là lính. Năm 1059, nhà Lý đặt các quân Ngự Long, Vũ Thắng, Long Dực, Thần Điện…, đều chia làm tả hữu, “thích vào trán ba chữ Thiên tử quân” [1].

Nhà Hồ đang chuẩn bị đánh nhà Minh, vua Quang Trung định đánh sang nhà Thanh, còn năm 1419 nhà Minh đang phải dẹp Lê Lợi ở Lam Sơn. Vua là người mình hay người Minh cũng vậy, sắp đánh nhau là phải đếm cho ra từng đầu người.

Đến năm 1880 thì tới lượt người Pháp. Ở Nam Kỳ, ai trong tuổi đóng thuế đinh cũng phải có 1 tấm thẻ thuế thân, “luôn mang trong người như một thứ giấy tùy thân, để xuất trình khi nhà chức trách hỏi đến. Ai không có thẻ ấy coi như dân lậu thuế sẽ bị trừng phạt” [11].

Ở Bắc Kỳ, sau sắc lệnh năm 1897, suất đinh nào cũng phải đeo thẻ, màu thẻ đổi theo hạng đinh và năm nào cũng cấp lại. Chỉ lính được miễn, vì lính đã phải mang sổ nhà binh [12]. Năm 1924, nhà báo Đào Trinh Nhất viết rằng người nghèo ngoài Bắc muốn vào Nam làm ăn mà không lo nổi tiền xin giấy căn cước thì “chui xuống hầm than ở dưới tầu nằm, và đi trốn ở dưới các ghe mành để vào Saigon” [13].

Tấm chứng minh nhân dân 9 số nhiều nhà còn cất, lật mặt sau ra, ô vân tay phía trên là ngón trỏ trái…

Nguồn:

[1] - Đại Việt Sử Ký Toàn Thư - Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam dịch, tập 1, bản kỷ quyển 3 (năm 1059); tập 2, bản kỷ quyển 8 (nhà Hồ, năm 1401 và 1403), bản kỷ quyển 10 (năm Kỷ Hợi 1419).
[2] - Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục - Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Viện Sử Học dịch, tập 1, chính biên quyển 13, lời chua về hộ thiếp.
[3] - Việt Nam Sử Lược - Trần Trọng Kim, quyển I, phần III, chương XIII, mục Phép hộ thiếp và hoàng sách.
[4] - Việt Nam Văn Hóa Sử Cương - Đào Duy Anh.
[5] - Hoàng Lê Nhất Thống Chí - Ngô Gia Văn Phái, hồi 16.
[6] - Lịch Sử Việt Nam - Viện Sử Học, tập 4 (từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII), chương IX Triều đại Tây Sơn.
[7] - Đại Nam Liệt Truyện - Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Viện Sử Học dịch, tập 2, chính biên sơ tập, truyện Ngụy Tây.
[8] - Quang Trung, Anh Hùng Dân Tộc 1788-1792 - Hoa Bằng, phần Nội trị, mục Thiên hạ đại tín bài.
[9] - Việt Sử Cương Mục Tiết Yếu - Đặng Xuân Bảng, quyển VII, năm Canh Tuất 1790.
[10] - Lịch Sử Nội Chiến Ở Việt Nam Từ 1771 Đến 1802 - Tạ Chí Đại Trường.
[11] - Chế Độ Thực Dân Pháp Trên Đất Nam Kỳ 1859-1954 - Nguyễn Đình Tư, tập 2, mục Thuế thân.
[12] - Bắc Kỳ Tạp Lục - A+B, Phạm Văn Tuấn dịch, mục thuế thân.
[13] - Thế Lực Khách Trú Và Vấn Đề Di Dân Vào Nam Kỳ - Đào Trinh Nhất.