Năm 2001, các nhà khoa học đo nước giếng khoan ở mấy vùng quê quanh Hà Nội, có giếng chứa thạch tín gấp hơn 300 lần mức Tổ Chức Y Tế Thế Giới cho phép [1].
Trung bình các giếng nhà dân họ đo cũng gấp gần 16 lần, còn nước thô (chưa qua xử lý) của 3 trên 8 nhà máy nước Hà Nội thì gấp 24 tới 32 lần [1]. Ở Hà Nam, nhiều nhà lọc qua bể cát rồi mà nước vẫn chưa đạt chuẩn [2].
Thạch tín, tên khoa học là asen, uống 1 lần nhiều thì nôn, tả, đi ngoài ra máu, bí tiểu. Uống ít mà lâu ngày thì thiếu máu, da sạm và dày sừng, chân tê rồi liệt, cơ teo dần [3], về sau thành ung thư da, ung thư gan [4].
Ông bà mình sợ thứ này tới mức không dám gọi thẳng tên. Theo Đỗ Tất Lợi, thạch tín còn gọi chệch là nhân ngôn, vì chữ tín (信) có 1 bên chữ nhân, 1 bên chữ ngôn, người xưa tách chữ ra cho khỏi phải nhắc tới thuốc độc [5]. Vụ gõ né chữ nhạy cảm này, các cụ chơi trước dân Facebook từ đời nào rồi. Hải Thượng Lãn Ông thì viết người bệnh “sợ như sợ độc Nhân ngôn” [6].
Sách Đại Nam Nhất Thống Chí có chuyện bà Trần Thị Tuần ở huyện Yên Lạc, 18 tuổi góa chồng, bị mẹ đẻ ép đi bước nữa, cầm chén rượu hòa thạch tín khấn “Xin chết theo chồng”, may bà mẹ chồng chạy tới giằng lấy chén vứt xuống đất [7].
Bên Anh thế kỷ 19, thuốc chuột bằng thạch tín là thứ bột trắng trông như bột mì, bán vài xu, trẻ con cũng mua được, chẳng ai ghi tên người mua. Năm 1833, 1 anh tên John Bodle bị đưa ra tòa vì bỏ thạch tín vào cà phê đầu độc ông nội để hưởng thừa kế. Anh ta được tha vì bằng chứng hỏng mất trước khi ra tòa, 20 năm sau mới thú tội [8].
Vậy mà ngày nay, chính thứ thuốc độc ấy nằm trong phác đồ của Bộ Y Tế để chữa 1 loại ung thư máu [9].
Năm 1958, 1 bác sĩ ở Đại Học Y Cáp Nhĩ Tân thử thạch tín cho người bệnh bạch cầu, rồi kết luận là vô hiệu. 21 năm sau, cũng ở trường ấy, chính thạch tín lại thành thuốc chữa 1 loại bạch cầu cấp mà người bệnh vốn chỉ sống được vài tuần, giờ chữa khỏi hơn 9 trên 10 người bị bệnh ấy. Trước đó hơn 100 năm, từ năm 1865, bác sĩ đã đem thạch tín chữa bạch cầu, chấm nó tạm được, độc quá, rồi gạt sang 1 bên, mà suốt thời gian ấy họ toàn đem nó cho người bị 1 bệnh khác uống.
I - THỨ THUỐC “NHÂN NGÔN”
Sợ thì sợ, thầy thuốc vẫn dùng như thường. Theo Đỗ Tất Lợi, Đông y coi thạch tín có tác dụng trừ đờm, chữa sốt rét, “còn có tác dụng bổ máu, chữa thiếu máu” [5] (trong khi sách Tây năm 1910 ghi ngộ độc thạch tín lâu ngày lại làm thiếu máu nặng dần) [3]. Nam Dược Thần Hiệu có bài bôi thạch tín với giấm chữa thứ lở chàm làm da dày sần như cổ trâu, dặn kỹ “chớ để thuốc vãng vào mặt vì có độc”. Cũng sách ấy dạy cách cứu người ngộ độc thạch tín gần chết: mài 4 lạng chì với nước cho uống [10]. Lấy độc trị độc, đúng bài.
Bên Anh, năm 1786, Thomas Fowler, thầy thuốc ở thị trấn Stafford, pha ra 1 dung dịch kali arsenit để chữa sốt rét, đỡ phải mua vỏ canhkina vừa hiếm vừa đắt. Công thức ấy ông bắt chước 1 thứ thuốc bán dạo có thạch tín đang nổi hồi ấy, tên tiếng Anh là tasteless ague drop, nghĩa là thuốc nhỏ giọt trị sốt rét không có vị [11]. Lần này là hàng chính hãng đi nhái hàng bán dạo. Mãi tới năm 1921, sách thuốc gia đình Mỹ vẫn còn dạy: canhkina mà không khỏi thì dùng thạch tín, “particularly in the form of Fowler’s solution”, ngày 3 lần, mỗi lần 5 giọt, thứ thuốc “formerly well known under the name of the tasteless ague-drop” [12].
Năm 1810, dung dịch Fowler vào dược điển London. Cùng năm, thầy thuốc Joseph Hume viết về nó: “this drug having nothing in its character between the two extremes of doing a great deal of good, or much mischief” [13]. Ý ông là thuốc này chỉ có 2 cực, hoặc rất tốt, hoặc rất hại, chẳng có khoảng giữa. Ông viết câu ấy lúc chưa ai đem thạch tín chữa bệnh máu.
II - CHỮA ĐƯỢC, NHƯNG LÀ BỆNH KHÁC
Năm 1865, bác sĩ David Lissauer ở thành phố Kassel, Đức, cho 1 phụ nữ 32 tuổi bị bạch cầu uống dung dịch Fowler. Uống vào bà đỡ hẳn, được ra viện, ngừng thuốc thì bệnh lại quay về [14]. Các nhà sử học bây giờ đoán bà bị bạch cầu mạn dòng tủy, nhưng hồi ấy làm gì đã có cái tên này, y học mới biết mỗi bệnh “máu trắng” chung chung. Phải tới năm 1878, bác sĩ Đức Ernst Neumann mới đề ra chữ bạch cầu dòng tủy [14].
Cũng năm 1878, 2 bác sĩ Mỹ Cutler và Bradford đếm bạch cầu, thấy uống thạch tín thì số bạch cầu giảm, ở người bệnh thì giảm hẳn [14]. Cuối thế kỷ 19, theo 2 bác sĩ Mỹ Forkner và Scott, thạch tín, “chiefly in the form of solution of potassium arsenite (Fowler’s solution), was the standard remedy in diseases of the blood” [15], nghĩa là thuốc chuẩn chữa các bệnh máu.
Rồi năm 1902, 1903 có tia X, bác sĩ đua nhau chuyển sang chiếu tia. Giới y khoa đầu thế kỷ 20 cũng đu trend ra trò. Theo 1 bài tổng quan trên tạp chí Radiology, từ đó tác dụng của thạch tín “was largely forgotten” [16].
Nhưng tới năm 1910, cuốn sách giáo khoa nội khoa của A. O. J. Kelly, trợ lý giáo sư ở Đại Học Pennsylvania, vẫn dạy cho người bị bạch cầu mạn uống dung dịch Fowler, tăng liều dần, có khi tới 1 dram (chừng 3,7 ml) mỗi ngày mới thấy đỡ. Còn bạch cầu cấp thì ông viết: “The nature of the disease, so far as we know, seems to preclude effective treatment” [3], nghĩa là coi như không có cách chữa.
Năm 1931, chính Forkner và Scott ở Bệnh Viện Thành Phố Boston cho 9 người bị bạch cầu mạn dòng tủy uống lại dung dịch Fowler, kết quả tốt, thạch tín lại được dùng nhiều. Mãi tới năm 1953 có thuốc hóa trị busulfan, thạch tín mới bị cho nghỉ hẳn [17].
Thuốc phải uống nhiều năm, có người nuốt vào bụng tới mấy gam thạch tín. Henry Pitot, tác giả 1 cuốn sách giáo khoa về ung thư, dẫn các nghiên cứu cho thấy uống dung dịch Fowler lâu ngày thì bị ung thư da, ung thư gan, uống càng nhiều càng dễ mắc. Mà trong danh sách các bệnh từng dùng thuốc này có cả “chronic leukemia” [4]. Thuốc chữa ung thư máu mà lại sinh ung thư da, thế thì gạt đi là phải.
Năm 1958, ông Quan Tế Nhân, bác sĩ chính ở Đại Học Y Cáp Nhĩ Tân, thử dung dịch Fowler cho người bệnh bạch cầu, cũng kết luận là vô hiệu [17]. Ông chấm thế có sai không? Chẳng sai tí nào. Hơn 90 năm, người ta toàn chấm điểm thạch tín trên bệnh bạch cầu mạn, mà ở bệnh ấy thì nó chỉ được tới vậy.
III - BÀI THUỐC CỦA ÔNG LANG HẮC LONG GIANG
Thời Cách Mạng Văn Hóa, Hàn Thái Vân, dược sĩ Bệnh Viện Số 1 thuộc Đại Học Y Cáp Nhĩ Tân, đi theo đội y tế xuống nông thôn. Ở đó ông gặp 1 ông lang chữa lao hạch và ung thư bằng thạch tín trộn thủy ngân và nhựa cóc.
Lao hạch thì Hải Thượng Lãn Ông cũng chữa bằng thạch tín, nghiền nhỏ luyện viên, khêu từng mụn ra nhét thuốc vào [6]. Khổ thân người bệnh.
Tháng 3/1971, Hàn Thái Vân pha bài thuốc ấy thành thuốc tiêm, đặt tên là Ái Linh, nghĩa là thiêng với ung thư. Thuốc nổi được 1 dạo rồi bị dẹp vì độc quá [17].
Sở Y Tế Hắc Long Giang giao cho bác sĩ Trương Đình Đống (Zhang Tingdong), người học Tây y, học thêm cả Đông y, kiểm tra lại bài thuốc. Từ năm 1972, ông tách từng vị ra thử, loại dần từng thứ: thủy ngân hại thận, nhựa cóc làm tăng huyết áp, rốt cuộc chỉ có thạch tín là có tác dụng [17]. Vòng loại kiểu ấy mà thí sinh mang tiếng thuốc độc lại là đứa trụ tới chung kết.
Năm 1973, nhóm Trương Đình Đống công bố bài báo đầu tiên trên 1 tạp chí y học địa phương: 6 người bệnh đều đỡ hơn. Thế mới lạ, cả 6 người đều bị bạch cầu mạn dòng hạt [17], đúng thứ bệnh Lissauer đã chữa 108 năm trước, và kết quả cũng tạm được như ngày ấy.
Năm 1979, Trương Đình Đống tổng kết 55 người bị bạch cầu cấp, 70% lui bệnh. Ông chỉ ra hoạt chất là thạch tín trắng, tức arsenic trioxide, và nhạy nhất là thể M3, tức bạch cầu cấp tiền tủy bào, viết tắt là APL [17].
Thể M3 này năm 1865 chưa ai biết. Tới năm 1957, bác sĩ Hillestad mới tả 3 người bệnh bạch cầu cấp chết chỉ trong vài tuần, tủy xương đầy tế bào tiền tủy bào bất thường, chảy máu ồ ạt. Từ đó APL mới thành 1 bệnh riêng [18]. Tế bào APL có cái tật lạ: chúng kẹt ở tuổi non, không chịu lớn thành bạch cầu trưởng thành [19]. Lissauer có gặp người bị APL thì cũng chỉ thấy 1 ca “máu trắng” chết nhanh, chẳng có cách nào nhận ra thạch tín hợp với đúng ca ấy.
Chắc có anh em sẽ bảo Đông y biết thạch tín chữa ung thư máu từ ngàn năm rồi. Nhóm nghiên cứu của Rao Yi ở Đại Học Bắc Kinh đọc lại toàn bộ hồ sơ Cáp Nhĩ Tân thì thấy ngược lại: lý luận Đông y chẳng giúp gì cho việc nhắm đúng APL, bỏ cách phân loại bệnh theo Đông y đi thì kết quả mới rõ ra [17]. Nhóm Cáp Nhĩ Tân chia người bệnh theo từng thể bạch cầu, đếm xem thể nào khỏi, thể nào không, nhờ thế mới thấy M3.
IV - 2 ĐẦU CỦA 1 PROTEIN
Ở Thượng Hải, bác sĩ Vương Chấn Nghĩa (Wang Zhenyi) gặp đúng chuyện thuốc tốt bị chê oan, với acid retinoic, 1 dạng của vitamin A. Thập niên 1970, người ta đã thử nó cho tế bào APL, lúc ăn lúc không, rồi bỏ. Vương Chấn Nghĩa và bác sĩ Pháp Laurent Degos ngờ là tại thuốc thử bị lẫn 2 dạng cis và trans. Ông tìm được 1 nhà máy ngoài Thượng Hải làm ra dạng trans tinh khiết, cho 24 người bệnh APL uống, 23 người đáp ứng [19].
Vì sao 2 thứ thuốc thử ở Trung Quốc lại trúng đúng 1 bệnh? Mấy năm sau người ta mới hiểu. Ở APL, 2 gen trên nhiễm sắc thể 15 và 17 dính vào nhau, đẻ ra 1 protein lai tên là PML-RARA, chính nó giữ tế bào ở tuổi non. Acid retinoic đánh vào đầu RARA, còn thạch tín đánh vào đầu PML, cả 2 cùng phá protein ấy [18].
Năm 1998, nhóm Soignet ở Trung Tâm Ung Thư Memorial Sloan Kettering, New York, cho 12 người bị APL tái phát dùng thạch tín, 11 người lui bệnh hoàn toàn, đăng trên tạp chí New England Journal of Medicine [20]. Nhóm Rao Yi viết rằng bài báo năm 1998 làm được điều mà “many papers published in China by Chinese doctors over the previous two decades” chưa làm được [17].
Bài của Trương Đình Đống viết bằng tiếng Trung, đăng tạp chí tỉnh (loại tạp chí mà đến người Trung Quốc cũng ít ai đọc), có bài chỉ là tài liệu lưu hành nội bộ, lại ra đời đúng thời Cách Mạng Văn Hóa, khi cả đống “phát hiện” Đông y nổi lên vài năm rồi chìm nghỉm. Chính ông, lúc viết bài tiếng Anh duy nhất năm 2001, cũng không trích các bài thập niên 1970 của mình [17]. Đến chính chủ còn quên tag bài cũ của mình, trách gì người ngoài. Rao Yi viết: “the most important discoverer remains obscure and his original papers have not been cited by a single English paper” [17]. Cuốn sách giáo khoa bạch cầu do Faderl và Kantarjian biên tập năm 2011, ở chương APL, nói thạch tín là thuốc chuẩn khi bệnh tái phát mà không nhắc tới Cáp Nhĩ Tân câu nào [18].
Năm 2013, nhóm Lo-Coco ở Ý và Đức thử trên 156 người bệnh APL: dùng acid retinoic với thạch tín, sau 2 năm 97% sống mà không tái phát, dùng acid retinoic với hóa trị thì 86% [21]. Bệnh năm 1957 còn giết người trong vài tuần, giờ là thứ bạch cầu ở người lớn chữa khỏi được nhiều nhất [18].
Ở Việt Nam, phác đồ của Bộ Y Tế năm 2022 ghi arsenic trioxide 0,15 mg/kg/ngày cho người bị APL tái phát [9]. As2O3 nguyên chất, Đỗ Tất Lợi gọi là phê sương, còn ông bà mình gọi là nhân ngôn [5]…
Nguồn:
[1] M. Berg, H. C. Tran, T. C. Nguyen, H. V. Pham, R. Schertenleib, W. Giger, “Arsenic contamination of groundwater and drinking water in Vietnam: a human health threat”, Environmental Science & Technology, tập 35, số 13, 2001.
[2] V. A. Nguyen và cộng sự, bài về thạch tín trong nước ngầm và bể lọc cát ở 4 làng tỉnh Hà Nam, Environment International, 2009.
[3] A. O. J. Kelly, The Practice of Medicine: A Guide to the Nature, Discrimination and Management of Disease, 1910, mục Bệnh bạch cầu.
[4] Henry Pitot, Fundamentals of Oncology, bản 4, Marcel Dekker, 2002, chương 11.
[5] Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y học, mục Thạch tín, mục Hùng hoàng.
[6] Hải Thượng Lãn Ông, Y tông tâm lĩnh, mục Sốt rét, mục Tràng nhạc.
[7] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, tập 4, mục Liệt nữ.
[8] Eleanor Herman, The Royal Art of Poison, St. Martin’s Press, 2018, chương 23, chương 24.
[9] Bộ Y tế, Quyết định 1832/QĐ-BYT, 2022, phần lơ xê mi cấp tiền tủy bào.
[10] Tuệ Tĩnh toàn tập (gồm Nam dược thần hiệu, Hồng nghĩa giác tư y thư), Viện Nghiên cứu Đông y dịch, NXB Y học, 2007, mục Trúng độc, mục Bệnh ngoài da.
[11] Stéphane Gibaud và Gérard Jaouen, “Arsenic-based drugs: from Fowler’s solution to modern anticancer chemotherapy”, 2010.
[12] Library of Health: Complete Guide to Prevention and Cure of Disease, 1921, mục Sốt rét.
[13] Joseph Hume, bài về dung dịch Fowler, Medical and Physical Journal, tháng 11/1810.
[14] Paul W. Manley, bài về David Lissauer và lần đầu dùng thạch tín chữa bệnh bạch cầu, Leukemia, tập 36, 2022.
[15] C. E. Forkner và T. F. M. Scott, “Arsenic as a therapeutic agent in chronic myelogenous leukemia”, JAMA, tập 97, 1931.
[16] Bài tổng quan về điều trị bệnh bạch cầu bằng tia X, Radiology, tập 50, số 3.
[17] Rao Yi, Li Runhong, Zhang Daqing, “A drug from poison: how the therapeutic effect of arsenic trioxide on acute promyelocytic leukemia was discovered”, Science China Life Sciences, tập 56, 2013.
[18] Stefan Faderl và Hagop Kantarjian (biên tập), Leukemias: Principles and Practice of Therapy, Wiley-Blackwell, 2011, chương về bạch cầu cấp tiền tủy bào.
[19] Siddhartha Mukherjee, Hoàng đế của bách bệnh, bản dịch tiếng Việt.
[20] Steven Soignet và cộng sự, New England Journal of Medicine, tập 339, 1998.
[21] Francesco Lo-Coco và cộng sự, “Retinoic acid and arsenic trioxide for acute promyelocytic leukemia”, New England Journal of Medicine, tập 369, 2013.