Khoảng năm 1683, Samuel Baron (người lai Hà Lan sinh ở Đàng Ngoài) ghi: vợ bị chồng bỏ thì “được phép mang đi số vàng… mà trước đây người chồng đã mang đến xin cầu hôn cô” [1].

Gần 300 năm sau, Nhất Thanh ghi lại lệ cưới xin đất Bắc, kèm câu ca dao 1 người vợ than thở: “Từ ngày tôi lấy phải nó chẳng nguôi trong lòng, / Ba bốn lần tôi trả của chẳng xong” [2]. Muốn ra khỏi nhà chồng thì phải trả lại của cưới, mà trả mấy lần vẫn chưa xong. Thoát khỏi 1 cuộc hôn nhân mà còn khó hơn rút sổ tiết kiệm trước hạn. Vậy rốt cuộc tiền thách cưới là của ai?

I - GẢ CON NHƯ BÁN CON

Những năm 1913, 1914, Phan Kế Bính viết loạt bài Việt Nam Phong Tục đăng trên Đông Dương Tạp Chí, xếp thách cưới vào mấy cái tục “trái với cách văn minh, nên đổi”. Ông viết: “ta lắm người coi sự gả chồng cho con như là bán con, trừ ra sự may mặc sắm sửa đã bắt nhà trai phải lo, lại thách đến tiền đến bạc” [3].

Theo ông, nhà gái thách “bao nhiêu lợn gạo, hoặc ăn bò thì thách bò, bao nhiêu chè, bao nhiêu cau, bao nhiêu rượu, vòng, nhẫn, hoa, hột, quần áo, chăn màn, và kèm theo thêm bao nhiêu bạc” [3]. Nhà trai xin bớt mà nhà gái không nghe thì hoãn cưới, chưa thành thông gia mà 2 nhà đã ghét nhau ra mặt.

Năm 1938, Đào Duy Anh viết: “Việc gả chồng cho con gái thì từ xưa đã thành một việc bán con gái để lấy tiền” [4].

Đắt cắt cổ đến mức nào? Đầu thế kỷ 19, Phạm Đình Hổ thấy “có kẻ vừa cưới dâu xong thì ruộng nương đã bán sạch”, lại có nhà tiền cưới không đủ thì “bắt phải viết văn khế xin cưới, thường sinh ra kiện tụng lôi thôi” [5]. Nôm na là cưới vợ trả góp, ký giấy nợ với chính nhà vợ.

Năm 1804, ông Gia Long phải xuống chiếu cho các làng Bắc Hà, dẫn câu “Giá thú mà bàn của cải là thói của rợ mọi”, cấm “viết khế cố ruộng” để cưới [6]. Đến mức vua phải ra chiếu thì chắc khối nhà đã đem ruộng đi cầm để lo cưới rồi. Chiếu cấm thì cứ cấm, phép vua thua lệ làng, hơn 100 năm sau Phan Kế Bính vẫn thấy nhà gái thách “đến tiền đến bạc”.

Còn ai quyết thì luật Gia Long ghi: “Phàm việc lấy vợ, lấy chồng đều do ông bà, cha mẹ làm chủ hôn” [7]. Cưới sai luật thì “chỉ bắt tội người chủ hôn (người con trai, con gái không phải tội)” [7]. Luật có buồn hỏi ý đôi trẻ đâu, nên cưới sai thì cha mẹ chịu đòn, còn cô dâu chú rể thì chẳng dính dáng gì, đúng là người ngoài cuộc trong chính đám cưới của mình.

Có cô gái trong ca dao thì trách mẹ: “Mẹ em tham thúng xôi rền, / Tham con lợn béo, tham tiền Cảnh Hưng. / Em đã bảo mẹ rằng đừng, / Mẹ hứ, mẹ hé, mẹ bưng ngay vào. / Bây giờ kẻ thấp người cao, / Như đôi đũa lệch so sao cho bằng” [8]. Tiền Cảnh Hưng là tiền đúc thời vua Lê Hiển Tông, giữa thế kỷ 18. Cô gái này mà sinh ra bây giờ chắc đã lên mạng bóc phốt mẹ rồi 😅

Đào Duy Anh viết “từ xưa” nhưng xưa đến bao giờ thì ông không nói. Lùi về thế kỷ 17 thì chưa chắc đã thế.

II - THẾ KỶ 17, TIỀN ẤY ĐI THEO CÔ DÂU

Theo Baron, lễ dạm ở Đàng Ngoài thời ấy chỉ có 100 miếng trầu têm, 1 vò rượu, 1 con lợn sống. Trưa trước ngày cưới, chú rể mang đến nhà gái “hoặc là vàng, hoặc là bạc, cũng có thể là tiền đồng (tùy theo địa vị của anh ta, càng nhiều càng long trọng)” [1].

Sáng hôm sau nhà gái đưa dâu, mang theo “toàn bộ số tài sản của cô, gồm cả của hồi môn cha mẹ cô trao tặng và các đồ sính lễ của chú rể” [1]. Nghĩa là vàng nhà trai đưa sang buổi trưa, sáng hôm sau lại theo cô dâu quay về nhà trai, còn kèm thêm phần nhà gái cho. Đi 1 vòng rồi về chỗ cũ, có điều giờ nó đứng tên cô dâu.

Bị chồng bỏ thì cô mang số vàng ấy đi. Nhà nghèo không biết chữ thì chồng bẻ đôi đồng tiền hay chiếc đũa, đưa vợ 1 nửa, vợ cầm ra trưởng thôn làm chứng. “Sau đó cô có thể vứt nửa đồng xu hay nửa chiếc đũa kia đi và tái giá với người cô ưng” [1]. Thủ tục ly hôn gói gọn trong 1 chiếc đũa, cải cách hành chính bây giờ nhìn vào chắc cũng phải gật gù.

Ở Đàng Trong, Cristoforo Borri (giáo sĩ Dòng Tên người Ý, sống ở đây từ 1618 đến 1622) ghi: “Của hồi môn mà người chồng mang theo khi về ở rể sẽ để lại cho người vợ”. Lý do ông đưa ra nghe cũng buồn cười: vợ quán xuyến hết việc nhà, còn chồng “ăn không ngồi rồi, không biết nhà có bao nhiêu của cải”. Nói kiểu bây giờ thì ông chồng chỉ là thành viên hội đồng quản trị không điều hành. Ly dị thì chồng “phải ra khỏi nhà mà chỉ được mang theo lương thực và quần áo” [9].

Năm 1688, Phan Đỉnh Khuê (người Hoa sang Kẻ Chợ) còn thấy nhà gái cũng phải bỏ của ra. Theo Nguyễn Thừa Hỷ dẫn, ông ghi: “Đàn bà An Nam khi đi lấy chồng phải có của cải tài sản riêng, nếu không thường là họ sẽ bị coi khinh hoặc bị ruồng bỏ” [10].

Luật nhà Lê thời ấy coi sính lễ như tiền đặt cọc giữa 2 nhà, y như đặt cọc mua nhà bây giờ. Nhà gái nhận sính lễ rồi lại thôi thì bị 80 trượng, đã gả cho người khác thì người con gái phải về với chồng trước, chồng trước không lấy nữa thì nhà gái “phải trả lại gấp đôi sính lễ”. Nhà trai đưa sính lễ rồi bỏ không cưới thì bị 80 trượng, “mất sính lễ” [11]. Bên mua bỏ thì mất cọc, bên bán bội thì đền gấp đôi, khác gì đâu. Mình check lại hết mấy điều luật về cưới xin, không thấy chữ nào coi sính lễ là tiền mua người.

III - ĐẦU THẾ KỶ 20, TIỀN ẤY THÀNH SỢI DÂY

Ngay sau câu “bán con”, Phan Kế Bính viết tiếp: nhà trai bị chẹt quá thì “phải miễn cưỡng đi vay mượn mà lo xong việc, rồi thì cái nợ ấy, có khi con mình về nhà chồng lại phải nai lưng cố sức ra làm ăn để trả” [3].

Nhất Thanh (bút danh của Vũ Văn Khiếu, viết sách Đất Lề Quê Thói in ở Sài Gòn năm 1968) ghi: “Nhà gái đã nhận lễ thách cưới có tiền bạc, là đã gả bán con, về sau nếu có li-dị thì phải trả của cho nhà chồng”. Không ai viết giấy biên nhận, cũng ít khi kiện tụng, “nhưng cô dâu muốn thoát li thì phải trả của, nhà chồng cho chữ mới được ra về”. Không trả thì “không thể gì đàng-hoàng ra khỏi nhà người ta, dù có khi chẳng phải lỗi ở người vợ” [2].

Ca dao lại có câu: “Em là con gái Phủ Từ, / Lộn chồng trả của theo sư chùa Viềng” [8]. Lộn chồng là bỏ chồng. Muốn bỏ chồng thì trả của trước đã, thanh toán xong mới được check out. Còn đi tu hay đi đâu thì tính sau.

Luật Gia Long trên giấy thì không bắt trả trong mọi trường hợp. Chồng bỏ đi biệt 3 năm thì vợ được xin quan cấp giấy đi lấy chồng khác, “nhưng không phải trả lại tiền của sính lễ” [7]. Còn nếu chồng không muốn bỏ mà vợ tự trốn đi thì vợ “phải phạt 100 trượng, tùy người chồng đem gả bán” [7].

Nói chung, tiền nằm trong tay ai thì người ấy giữ cửa. Hồi Baron ở Kẻ Chợ, vàng theo cô dâu, bị bỏ thì cô cầm vàng đi lấy người cô ưng. Đến đời Nhất Thanh, tiền đã vào túi cha mẹ cô, có khi tiêu hết veo vào cỗ bàn từ lâu rồi, giờ cô muốn đi thì phải tự xoay ra tiền trả nhà chồng.

Vì sao tiền đổi chủ thì mấy cuốn mình đọc đều không nói. Chỉ biết đến năm 1804, tiền cưới đã nặng tới mức nhà vua phải cấm cầm ruộng để cưới. Mình đoán thế này: nhà trai đã phải cầm ruộng, vay nợ để cưới thì coi cô dâu như món nợ đã trả xong, cô muốn đi thì phải hoàn lại món ấy.

IV - CÓ ĐÚNG LÀ CỦA CÔ DÂU KHÔNG

Người chú giải bản dịch sách Borri lưu ý ông sống ở Nước Mặn, tức vùng Quy Nhơn, đất cũ của Chăm Pa, người Chăm theo mẫu hệ. Lối chồng về ở rể, ly dị thì của để lại cho vợ có thể là tục của người Chăm chứ chưa chắc là của người Việt [9].

Cũng có lý. Với Borri thì có thể thế thật. Khốn nỗi Baron sinh ra ở Đàng Ngoài, viết về Kẻ Chợ, Phan Đỉnh Khuê cũng viết về Kẻ Chợ. 2 ông, 1 lai Hà Lan, 1 người Hoa, chả quen biết gì nhau, mà cùng thấy đàn bà Kẻ Chợ đi lấy chồng có của riêng mang theo.

Ở rể cũng thế thôi, ai bỏ ra thứ gì thì được đòi lại thứ ấy, chỉ khác là chàng trai nghèo không có của thì đem sức ra trả. Theo Nguyễn Thừa Hỷ dẫn, Alexandre de Rhodes (ở Việt Nam có sách gọi là Đắc Lộ) thấy bố vợ tương lai bắt chàng trai về nhà mình làm lụng để thử, không ưng thì “trả lại anh ta về cho nhà trai cùng với những đồ sính lễ đã nhận trước đây” [10]. Cuối thế kỷ 18, de la Bissachère (giáo sĩ người Pháp ở Đàng Ngoài) ghi thêm: chàng trai ở nhà gái làm lụng nhiều tháng, có khi 1, 2 năm, mà không được nhận thì “người ta sẽ trả tiền công cho anh ta” [10]. Trượt thử việc mà vẫn có lương, chế độ ở rể thời ấy sòng phẳng phết :))

Toan Ánh, viết những năm 1960, vẫn ghi: nhà gái hối hôn thì “không những phải hoàn trả nhà trai sự tổn-phí về lễ ăn-hỏi và sêu tết mà còn phải trả công những ngày ở rể” [12].

Năm 1971, Lương Văn Lựu ghi lễ cưới ở Biên Hòa. Đến lễ nạp tài, chủ hôn nhà trai trao “sính-lễ cặp áo cưới và số tiền cho Cô dâu tự khui khán quả rồi trình số bạc. Thường nhà gái cho lại đôi vợ chồng mới dùng để xây vốn làm ăn” [13]…

P/S: Bạn nào đọc được sách nào ghi rõ tiền thách cưới đổi chủ từ bao giờ thì chỉ mình với.

Nguồn:

[1] - Mô Tả Vương Quốc Đàng Ngoài - Samuel Baron, chương VII Về hôn nhân của người Đàng Ngoài.
[2] - Đất Lề Quê Thói - Nhất Thanh, chương XI Lấy vợ lấy chồng, mục Thách cưới.
[3] - Việt Nam Phong Tục - Phan Kế Bính, mục Giá thú (Trao thơ, thách cưới và phần bàn).
[4] - Việt Nam Văn Hóa Sử Cương - Đào Duy Anh, mục Về việc hôn nhân.
[5] - Vũ Trung Tùy Bút - Phạm Đình Hổ, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, mục Hôn lễ.
[6] - Đại Nam Thực Lục chính biên đệ nhất kỷ, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, quyển 23, chiếu định điều lệ hương đảng năm Gia Long thứ 3, tức năm 1804.
[7] - Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ tập 11, Nội Các triều Nguyễn, bản dịch Viện Sử Học, Luật Hộ, mục Hôn nhân (Con trai con gái lấy vợ lấy chồng, Bỏ vợ, Lấy vợ lấy chồng trái luật người chủ hôn và người làm mối phải tội).
[8] - Thi Ca Bình Dân Việt Nam quyển 2 và 3 - Nguyễn Tấn Long, Phan Canh.
[9] - Xứ Đàng Trong - Cristoforo Borri, chương VI Về thể chế chính trị và dân sự Đàng Trong, kèm chú thích của người dịch.
[10] - Thăng Long - Kẻ Chợ Thời Mạc - Lê Trung Hưng - Nguyễn Thừa Hỷ, phần hôn nhân và gia đình ở Kẻ Chợ (dẫn An Nam Kỷ Du của Phan Đỉnh Khuê, sách của Alexandre de Rhodes và de la Bissachère).
[11] - Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí - Phan Huy Chú, bản dịch Viện Sử Học, Hình Luật Chí, các điều về hôn nhân.
[12] - Nếp Cũ Con Người Việt Nam - Toan Ánh, mục Làm rể.
[13] - Biên Hòa Sử Lược Toàn Biên quyển 1 - Lương Văn Lựu, mục Hôn lễ.