Năm 1898, phát biểu ở Hội Khoa Học Anh, nhà hóa học William Crookes bảo nước Anh và mọi nước văn minh đang đứng trước “mối nguy chết người là không đủ ăn” [1].
Ông tính hẳn ra: năm 1871 cả thế giới có 371 triệu người sống bằng bánh mì, chưa đầy 30 năm sau đã thêm 146 triệu miệng ăn nữa. Mỏ diêm tiêu ở Chile, nguồn đạm bón ruộng lớn nhất lúc ấy, cứ khai thác 1 triệu tấn mỗi năm thì chừng 1 thế hệ nữa là cạn [2]. Ông bảo muốn thoát thì phải rút được đạm từ không khí xuống, “chính nhà hóa học phải ra tay cứu” [1].
15 năm sau, ở Đức đã có 1 nhà máy làm được việc ấy thật [1].
I - 10.000 NĂM ĐI GOM TỪNG NẮM PHÂN
Cây muốn ra hạt thì cần đạm (nitơ). Không khí quanh ta có tới 78% là nitơ, ngặt cái cây không hút được thứ nitơ ấy, phải đợi sấm sét hoặc mấy loài vi khuẩn sống ở rễ cây họ đậu chuyển nó xuống đất [1], [2]. Ông bà mình có câu “Lúa chiêm lấp ló đầu bờ, hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”. Mình đoán các cụ chẳng biết nitơ là gì, mà mấy trăm năm nhìn ruộng thì thấy cứ có sấm là lúa tốt.
Người ta gặt lúa mang về ăn là mang luôn đạm ra khỏi ruộng, vụ sau muốn có lúa thì phải bón trả lại cho đất. Năm 1843, ông chủ đất người Anh John Lawes chia 1 thửa ruộng lúa mì đã bạc màu ở Rothamsted thành nhiều dải, mỗi dải bón 1 kiểu. Thí nghiệm ấy tên là Broadbalk, đến giờ người ta vẫn làm tiếp, thành thí nghiệm ruộng đồng lâu nhất thế giới. Mấy năm sau Lawes viết rằng đất muốn cho nhiều lúa mì hơn thì bắt buộc phải bón thêm đạm, chuyện ấy “khó mà nghi ngờ chút nào” [2].
Người La Mã có hẳn 1 vị thần phân tên là Stercutius, sách nông của họ còn xếp hạng các loại phân, đứng đầu là phân chim bồ câu [1]. Quán quân mùa giải ấy thuộc về chim bồ câu.
Bên Trung Hoa, năm 1908 chính quyền tô giới Thượng Hải bán cho 1 nhà thầu quyền sáng sáng vào nhà dân gom phân người. Nhà thầu trả hơn 31.000 đô la vàng để lấy 78.000 tấn phân về bán lại cho nông dân. Nhà nông học Mỹ F. H. King hỏi người phiên dịch: mùa đông thành phố có đổ phân ra biển cho nhanh không? Anh này đáp ngay: “không, thế là phí. Chúng tôi không vứt gì cả. Nó đáng tiền lắm” [3]. Kinh tế tuần hoàn bản gốc đây chứ đâu 🙂
Còn ở Bắc Kỳ những năm 1930, nhà địa lý Pháp Pierre Gourou thấy trẻ con mang cái giành với 2 miếng xương sườn trâu ra đê, ra bãi tha ma nhặt phân trâu bò, sáng sớm thì đi hớt phân người. Làng Cổ Nhuế nhận đổ thùng cho cả Hà Nội rồi gánh phân đi bán quanh 15 cây số, phân Thái Bình được bán xa tới 30 cây số. Làng La Vân ở Thái Bình giữ giống bèo hoa dâu, 1 thứ phân xanh thả ruộng, năm nào cũng bán giống cho cả vùng [4].
Năng suất lúa mì châu Âu năm 1800 chỉ khoảng 0,86 tấn/ha, 150 năm sau mới lên được 1,48 tấn [5], chia ra thì mỗi năm 1 ha chỉ nhích thêm chưa tới 5 cân. Lúa Bắc Kỳ đứng ở quanh 13 tạ/ha (cuối thế kỷ 20, cũng châu thổ ấy đã lên 4,4 tấn) [4]. Gourou kết luận người nông dân châu thổ sống “ở giới hạn của đói kém”, nhiều nhà mỗi ngày chỉ ăn 1 bữa vài củ khoai lang hoặc cháo tấm nấu rau [4].
II - XƯƠNG LÍNH WATERLOO VÀ PHÂN CHIM PERU
Đầu thế kỷ 19, thứ phân được mua bán nhiều nhất ở châu Âu là bột xương nghiền từ lò mổ. Thiếu xương, lái buôn đào cả xương ở các chiến trường Waterloo, Austerlitz đem về các xưởng nghiền bên Anh. Năm 1822, tờ Observer ở London viết: “một binh sĩ tử trận chính là một món hàng hóa có giá trị nhất để đem ra mua bán”. Tờ báo còn nói nông dân Yorkshire “đã mắc nợ xương cốt của con cái họ vì miếng bánh mì họ ăn hằng ngày” [6].
Rồi người châu Âu tìm ra phân chim (guano) trên quần đảo Chincha ngoài khơi Peru. Ở đó gần như không bao giờ mưa, phân chim biển cứ thế dồn lớp hàng nghìn năm, có chỗ dày khoảng 45 mét [6]. 1 chuyên gia Mỹ ước tính nó mạnh gấp 35 lần phân chuồng [1].
Nước Anh nhập 1.880 tấn phân chim năm 1841, đến năm 1845 đã là 219.764 tấn [6]. Phân chim đắt xắt ra miếng, nông dân Anh tranh nhau mua mà vẫn kêu là không đủ dùng, tờ Farmer’s Magazine năm 1854 viết: “chúng tôi chẳng nhận được một góc số lượng mà chúng tôi yêu cầu; chúng tôi muốn có nhiều hơn; nhưng đồng thời, chúng tôi muốn nó có giá thấp hơn” [6]. Muốn nhiều mà lại muốn rẻ, khách hàng hơn 170 năm trước nói y như khách bây giờ.
Năm 1859, tiền bán phân chim chiếm 3/4 ngân sách nước Peru. Tổng Thống Mỹ Millard Fillmore thì đưa hẳn phân chim vào Thông Điệp Liên Bang năm 1850, bảo chính phủ có bổn phận làm sao cho thứ hàng ấy về tới nước Mỹ với giá phải chăng [1].
Người đào phân là culi Trung Quốc. Họ được hứa đi đào vàng ở California, rồi bị nhốt trong nhà kho ở Hạ Môn, Ma Cao, bị đóng dấu chữ C (viết tắt chữ California) sau tai bằng sắt nung, gọi là “trư tử”, nghĩa là lợn con, rồi bị chở thẳng ra đảo phân [6]. Mỗi người phải đào tới 5 tấn phân 1 ngày, thiếu thì ăn roi da. Người giám sát nói với tờ New York Times: trong 1 năm đã có hơn 60 người tự kết liễu đời mình [6].
Lớp phân chim trên Chincha bị cạo hết veo trong chưa đầy 20 năm [1]. Năm 1856 Mỹ ra Đạo Luật Đảo Phân Chim, cho công dân Mỹ chiếm bất kỳ hòn đảo vô chủ nào có phân chim, luật ấy đến nay vẫn còn hiệu lực [1]. Hết phân chim thì tới diêm tiêu (nitrat) ở sa mạc Atacama. Năm 1879 Chile gây chiến với Peru và Bolivia, chiếm trọn vùng mỏ diêm tiêu, Bolivia mất luôn đường ra biển [1].
Mà diêm tiêu đâu chỉ để bón ruộng, cứ 4 phần thuốc súng thì 3 phần là diêm tiêu. Năm 1900, nước Mỹ dùng gần nửa số diêm tiêu Chile nhập về để làm thuốc nổ [1].
Năm 1899, ở văn phòng 1 công ty buôn phân chim tại Sydney, ông Albert Ellis để ý hòn đá to vẫn dùng chặn cửa từ bao năm nay, trước giờ ai cũng tưởng là gỗ hóa thạch. Đem thử mới biết đó là đá lân nguyên chất, thứ nghiền ra làm phân lân, nhặt về từ đảo Nauru [7]. Cái chặn cửa đắt nhất lịch sử là đây.
Nauru khi ấy thuộc Đức, công ty bèn tìm sang Banaba, 1 hòn đảo gần đó rộng chưa tới 7 km². Ngày 3/5/1900, Ellis ký với “vua” Banaba 1 bản hợp đồng: công ty được đào lân trong 999 năm, mỗi năm trả 50 bảng Anh hay hàng hóa trị giá chừng ấy. Banaba chẳng có vua nào cả, người ký chỉ là đại diện 1 dòng họ, ký luôn cả phần đất vốn là của từng nhà [7].
Năm 1909, chính Ellis viết rằng lúc ký, dân đảo không hề nghĩ công ty lại chở đi được nhiều lân đến thế, nếu chỉ trả 50 bảng mỗi năm thì họ “có thể nói, mà cũng có phần đúng, rằng chúng tôi đã lợi dụng sự thiếu hiểu biết của họ” [7]. Đến năm 1980, hòn đảo bị lấy đi gần 22 triệu tấn đá, nghiền thành phân bón cho đồng lúa mì, đồng cỏ nuôi cừu, nuôi bò ở Úc và New Zealand [7]. Người Banaba thì từ năm 1945 đã bị đưa sang đảo Rabi ở Fiji, cách quê cũ 2.575 cây số [7].
III - BIẾN KHÔNG KHÍ THÀNH BÁNH MÌ
Nhiều người thử rút đạm từ không khí. Người làm được là Fritz Haber, nhà hóa học gốc Do Thái dạy ở Karlsruhe, Đức. Tháng 3/1909, cái máy cỡ mấy cây đèn bàn của ông ép nitơ với hydro ở áp suất và nhiệt độ rất cao, lần đầu tiên những giọt amoniac nhỏ xuống đều đặn [1].
Carl Bosch, kỹ sư hãng hóa chất BASF, nhận việc làm cho mấy giọt ấy thành hàng nghìn tấn. 2 lò thép to đầu tiên chạy được 3 ngày thì nổ tung, vì hydro ở áp suất cao ăn giòn cả thép. Bosch lót 1 lớp thép mềm bên trong, khoan chi chít lỗ nhỏ ở vỏ ngoài cho hydro thoát ra [1].
Tháng 9/1913 nhà máy Oppau đi vào hoạt động, máy nén to bằng đầu máy xe lửa, nhà ở cho hơn 10.000 công nhân, Hager (tác giả cuốn sách về Haber và Bosch) ví quy mô ấy với Dự Án Manhattan làm bom nguyên tử [1].
Nhà máy xây để làm phân bón, chạy được 1 năm thì chiến tranh nổ ra, Hải Quân Anh chặn đường tàu chở diêm tiêu Chile về Đức, mà kho dự trữ của Đức chỉ đủ làm thuốc súng chừng 6 tháng [1]. Bosch hứa với Bộ Chiến Tranh sẽ biến amoniac thành nitrat cho thuốc nổ, rồi tự gọi đó là “cái việc bẩn thỉu này” [1].
Tháng 4/1917, toa amoniac đầu tiên rời nhà máy Leuna, công nhân viết lên thành toa: “cái chết của bọn Pháp” [1]. Có sử gia ước tính, không có nhà máy của Haber và Bosch thì Đức đã phải buông súng sớm hơn 1, có khi 2 năm [1].
Ngày 22/4/1915 ở Ypres, nước Bỉ, Haber chỉ huy vụ xả khí clo từ hơn 5.500 bình, 1 bức tường khí dài 4 dặm tràn sang chiến hào quân Pháp [1]. Vài ngày sau, vợ ông là Clara Immerwahr, người phụ nữ đầu tiên lấy bằng tiến sĩ hóa học ở trường đại học của bà, cầm khẩu súng công vụ của chồng ra vườn tự bắn vào ngực. Nhiều sách viết rằng bà làm thế để phản đối khí độc, Hager thì cho rằng có cả trầm cảm lẫn nỗi thất vọng với đời mình, thư bà để lại không còn lá nào [1].
Cuối năm 1919 Haber được báo tin đoạt giải Nobel Hóa học năm 1918 cho việc tổng hợp amoniac. Mùa hè năm sau, đọc diễn văn nhận giải, ông không nhắc tới chữ “thuốc súng” hay “thuốc nổ” lần nào. Ông vẫn treo trong phòng làm việc 1 tấm ảnh lồng khung trận thả khí đầu tiên ở Ypres [1].
Ngày 21/9/1921, kho chứa chừng 4.500 tấn phân ở Oppau đóng cục, công nhân dùng mìn nhỏ phá vỡ cục phân như mọi lần, lần này cả kho nổ tung, 561 người chết. Bosch đọc điếu văn: chính cái chất “để đem lại dinh dưỡng và sự sống cho hàng triệu người” bỗng “hóa thành kẻ thù tàn bạo” [1].
Haber là người Do Thái đã cải đạo, yêu nước Đức tới mức tự thiết kế quân phục cho mình mặc. Năm 1933 ông từ chức vì không chịu đuổi các đồng nghiệp Do Thái, rồi mất ở Thụy Sĩ đầu năm 1934. Viện của ông từng nghiên cứu 1 loại thuốc diệt côn trùng, về sau người khác phát triển tiếp thành Zyklon B, thứ khí dùng trong các trại tập trung của Đức Quốc Xã [1].
Lời Crookes lo mỏ Chile sẽ cạn thì sai bét, phân nhà máy rẻ hơn nên mỏ chưa kịp cạn đã chẳng ai buồn đào. Năm 1907 Chile có 200 xưởng diêm tiêu, đến 1940 chỉ còn vài cái [1].
IV - NHÀ MÁY ĐẠM NẰM CHỜ 40 NĂM
Thập niên 1930, nhà máy đạm Billingham của Anh lỗ nặng, thành cục nợ của tập đoàn ICI. Năng suất nông nghiệp nửa đầu thế kỷ 20 tăng chủ yếu nhờ máy kéo, máy gặt [2]. Theo nhà sử học kinh tế Giovanni Federico, tới Thế Chiến 2 năng suất lúa gạo thế giới gần như đứng yên [5].
Phân hồi ấy đắt lắm. Gourou năm 1936 tính: thóc Bắc Kỳ giá khoảng 2 đồng 1 tạ, mà bón đạm như người Nhật thì tiền thóc thu thêm không đủ trả tiền phân [4]. Mà lúa, lúa mì giống cũ thân cao, bón nhiều đạm thì thân vọt lên, bông nặng trĩu, 1 trận gió là đổ rạp cả ruộng [8].
Hết Thế Chiến 2, nước Mỹ thừa cả núi amoni nitrat, nguyên liệu chính để làm thuốc nổ. Có người tính đem rải xuống rừng cho cây lớn nhanh, cuối cùng Bộ Nông Nghiệp đem bón ruộng. Năm 1947, nhà máy đạn Muscle Shoals ở bang Alabama chuyển sang làm phân hóa học. Bà Vandana Shiva, nhà hoạt động vì nông dân Ấn Độ, hay nói 1 câu: “chúng ta vẫn đang ăn đồ thừa của Thế chiến 2” [9].
Norman Borlaug ở Mexico lai ra lúa mì lùn, Viện Nghiên Cứu Lúa Quốc Tế ở Philippines ra giống lúa IR8 năm 1966. Thân cây thấp, cứng, dồn đạm vào hạt thay cho dồn vào thân, bón nhiều cũng không đổ [8], [10]. Báo Philippines hồi ấy viết năng suất nằm sẵn “trong hạt giống”. Nhà sử học Mỹ Nick Cullather viết rằng câu ấy sai, năng suất chỉ ra khi nông dân bỏ tiền mua phân về bón [8]. Hạt giống thần kỳ thật, mỗi tội phép thần nằm trong bao phân phải mua thêm. Cuối thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu ở Rothamsted tính khoảng 80% năng suất của các giống mới là nhờ phân đạm [2].
Từ 1961 tới 2000, năng suất lúa gạo thế giới tăng gấp đôi, lúa mì hơn gấp đôi [5]. Lượng phân bón ở châu Á tăng từ chừng 1 triệu tấn năm 1950 lên 72 triệu tấn năm 2000 [5]. Năng suất ở Ấn Độ từ 1960 tới 2000 tăng hơn 3 lần [2]. Chỉ trong thế kỷ 20, dân số thế giới tăng gần 4 lần còn lương thực tăng hơn 7 lần [1].
Từ 1961 tới 2009, diện tích đất trồng chỉ tăng 12% mà lương thực tăng 300%. Theo Steven Pinker, nếu phải trồng lượng lương thực hôm nay bằng cách làm ruộng của thời chưa có phân đạm, loài người phải cày thêm 1 diện tích bằng cả nước Nga [10].
Nhà địa lý học Vaclav Smil ước tính cứ 5 người trên Trái Đất thì 2 người không sống nổi nếu thiếu phân đạm làm ở nhà máy [6]. Con số này tính bằng mô hình, từ lượng đạm trong lương thực, không ai đi đếm từng người (mình check lại ở mấy cuốn, cuốn nào dẫn cũng là con số của Smil năm 2001). Tờ The Economist cũng tính từ lượng đạm và viết rằng trong cơ thể phần lớn chúng ta có hơn 1 kg nitơ từng đi qua bình phản ứng của Haber và Bosch, “một cẳng tay thịt làm ra từ nhà máy” [2]. Từ nay ai khen mình hàng thật 100% thì mình xin đính chính: có 1 cẳng tay là hàng nhà máy :))
V - ĐẬP TƯỜNG NHÀ ĐEM BÓN RUỘNG
Năm 1958, Trung Quốc vào Đại Nhảy Vọt, cán bộ ép năng suất, cả nước tranh nhau phân, người ta rải xuống ruộng từ rong biển, rác bới ở bãi rác tới bồ hóng cạo ống khói. Ở vài làng Quảng Đông, phụ nữ bị ép cạo đầu nộp tóc làm phân, không thì bị cấm ăn ở nhà ăn tập thể [11].
Ở huyện Macheng, tỉnh Hồ Bắc, tường chuồng trâu, chuồng lợn thấm nước tiểu nhiều đạm, thế là người ta đập luôn nhà đất lấy tường làm phân, phá nhà để bón ruộng, rồi dân ở đâu?! Hết năm 1958, riêng huyện ấy đã có 50.000 ngôi nhà bị phá [11].
Năm 2021, Tổng Thống Sri Lanka Gotabaya Rajapaksa cấm hẳn phân hóa học, muốn biến cả nước thành nơi sản xuất hữu cơ 100%, trong khi tuyên ngôn tranh cử của chính ông hứa lộ trình 10 năm. Tới lúc làm thì 10 năm ấy rút gọn còn đúng 1 chữ ký. Cái dở là hơn 90% nông dân Sri Lanka đang dùng phân hóa học. 1 ông nông dân 56 tuổi tên B. R. Weeraratne nói với The Economist: “đất, cây và người nông dân đều cần thời gian để học cách ấy” [12]. Lúa mất mùa nặng, 6 tháng sau lệnh cấm phải bỏ, đến năm 2022 khủng hoảng lương thực, tổng thống bỏ chạy khi đám đông xông vào dinh [12].
Năm 1988, Việt Nam có khoảng 1,63 triệu tấn phân hóa học (sản xuất trong nước cộng nhập khẩu), nhiều nhất từ 1986 tới 1990 [13], vậy mà đầu năm ấy 21 tỉnh thành miền Bắc với hơn 9,3 triệu người thiếu ăn [14]. Năm 1989 phân xuống còn khoảng 1,16 triệu tấn, thấp nhất cả giai đoạn, cả nước lại được mùa kỷ lục, xuất được 1,4 triệu tấn gạo [13], [14]. Tháng 4/1988 có Nghị Quyết 10 khoán ruộng về cho từng hộ, nộp đủ phần khoán thì thóc dư là của nhà mình [14]. Hóa ra năm ấy thứ phân bón tốt nhất là 3 chữ “của nhà mình”.
Còn đạm bón xuống ruộng hôm nay thì khoảng 90% không vào tới bữa ăn của người. Phần lớn trôi ra sông, ra biển, ngấm xuống nước ngầm, sinh ra những vùng nước biển thiếu oxy cá không sống nổi, nửa sau thế kỷ 20 số vùng như thế tăng gấp 10 [2].
Năm 1898, Crookes còn lo 1 chuyện nữa: nếu thiếu lúa mì thì “giống da trắng vĩ đại” sẽ bị những giống người “không sống bằng bánh mì lúa mì” chèn cho tuyệt diệt [1]. Đến năm 2000, châu Á ăn cơm đã dùng hơn nửa số phân bón của cả thế giới [5].
Nguồn:
[1] Thomas Hager, The Alchemy of Air: A Jewish Genius, a Doomed Tycoon, and the Scientific Discovery That Fed the World but Fueled the Rise of Hitler, Harmony Books, 2008.
[2] The Economist, “The Anthropocene nitrogen cycle”, số ngày 24/12/2022.
[3] Joseph Jenkins, The Humanure Handbook, bản 3, 2005, dẫn F. H. King, Farmers of Forty Centuries, 1911.
[4] Pierre Gourou, Người Nông Dân Châu Thổ Bắc Kỳ (Les paysans du delta tonkinois, 1936), Nguyễn Khắc Đạm, Đào Hùng, Nguyễn Hoàng Oanh dịch, Đào Thế Tuấn hiệu đính, NXB Trẻ, 2015.
[5] Giovanni Federico, Feeding the World: An Economic History of Agriculture, 1800-2000, Princeton University Press, 2005.
[6] Charles C. Mann, 1493: Diện Mạo Tân Thế Giới Của Columbus, Liêu Nguyên dịch, chương 5.
[7] Katerina Martina Teaiwa, Consuming Ocean Island: Stories of People and Phosphate from Banaba, Indiana University Press, 2015.
[8] Nick Cullather, The Hungry World: America’s Cold War Battle Against Poverty in Asia, Harvard University Press, 2010.
[9] Michael Pollan, The Omnivore’s Dilemma, Penguin Press, 2006, chương 2.
[10] Steven Pinker, Enlightenment Now, Penguin, 2019, chương 7.
[11] Frank Dikotter, Mao’s Great Famine: The History of China’s Most Devastating Catastrophe, 1958-1962, Bloomsbury, 2010, chương 5.
[12] The Economist, “No more Mr Rice Guy”, số ngày 16/10/2021; các số ngày 14/5/2022, 25/6/2022, 24/12/2022.
[13] Viện Sử học, Lịch Sử Việt Nam, tập 15 (từ năm 1986 đến năm 2000), Nguyễn Ngọc Mão chủ biên, 2017.
[14] Huy Đức, Bên Thắng Cuộc, tập II: Quyền Bính.