Khâm Sứ Trung Kỳ Lévecque, người Pháp, mới là người đòi chém Phan Châu Trinh năm 1908. Mấy ông thượng thư của cái triều đình mà ông Phan vẫn chê là hủ bại lại đứng ra cãi, giữ được mạng cho ông. Trần Quý Cáp thì bị Lévecque giữ lại ở Nha Trang, không giải về Huế, nên chẳng có ông thượng thư nào cãi hộ.
I - QUAN TÂY KHÔNG CHỊU?
Năm 1908, dân Quảng Nam kéo lên tỉnh xin giảm xâu, rồi dân các tỉnh khác ở Trung Kỳ cũng kéo theo. Pháp và Nam triều cùng đổ tội cho các thân sĩ Duy Tân, ai dính tới hội buôn, hội diễn thuyết, trường học là bị bắt [4]. Phan Châu Trinh lúc ấy đang ở Hà Nội, bị bắt ngày 31/3, giải về Huế, đến 10/4 đã có án [1].
Anh em đọc sách về Duy Tân chắc đã gặp đoạn này. Nguyễn Văn Xuân, trong cuốn Phong Trào Duy Tân in năm 1970, viết rằng ông Phan mắng các quan ngay trước hội đồng xử án là ngồi trên đầu dân ăn lộc nước, “Các quan giận lắm, muốn kết án tử hình, quan Tây không chịu (nghe đâu có hội Bảo Trợ Nhân Quyền bênh vực…)” [3]. Tức là ông Phan sống được là nhờ Tây.
Nghe xuôi tai lắm. Sách vở xưa nay vẫn coi vua quan nhà Nguyễn bảo thủ là “nguyên nhân cơ bản nhất” làm các đề nghị canh tân không thành [6], mà ông Phan thì cả đời chửi quan lại, triều đình ghét ông cũng phải.
Ngặt cái Hội Nhân Quyền ở tận Paris. Ông bị bắt 31/3, ngày 10/4 đã xử xong, 13/4 Toàn Quyền đã ký nghị định đày ông ra Côn Đảo [1]. Theo mình, chừng ấy ngày thì bên Paris chưa chắc đã kịp biết tin, nói gì đến can thiệp. Hồi ấy đâu đã có Zalo mà nhắn 1 cái là tới.
II - PHIÊN HỌP NGÀY 11/4
Trong văn khố thuộc địa Pháp còn biên bản phiên họp ngày 11/4/1908, có dấu của Phủ Phụ Chính và chữ ký của Lévecque [1]. Phủ Phụ Chính là hội đồng 8 đại thần coi việc nước thay vua, vì vua Duy Tân lên ngôi mới 7 tuổi (Pháp vừa phế cha ông là vua Thành Thái năm trước).
Phủ Phụ Chính đã xử Phan Châu Trinh theo điều 224, tội “mưu loạn vị hành”, tức có mưu mà chưa làm, án giảo treo (thắt cổ nhưng giam lại chờ). Lévecque bác bản án, bảo Phủ Phụ Chính “có nhầm lẫn trong việc áp dụng luật”, ông Phan đi khắp Trung Kỳ tổ chức suốt 2 năm thì sao gọi là chưa làm, rồi đòi áp điều 223 [1]. Ông ta còn giảng cho các quan Nam về pháp quyền như đúng rồi: “Các thành viên Phủ Phụ Chính là những quan tòa có trách nhiệm phải áp dụng đúng đắn văn bản pháp luật, không để cho những suy nghĩ khác chi phối” [1].
Thượng Thư Bộ Lễ Lê Trinh nhắc rằng dân biểu tình tới giờ chưa hề dùng vũ khí. Lévecque vặn lại: họ giết 1 chánh tổng, trói quan phủ Điện Bàn, tràn vào thành Quảng Nam, “Những hành vi ấy chưa đủ để kết án nặng hơn hay sao?” Thượng Thư Bộ Học Cao Xuân Dục đáp đúng 1 câu: “điều 224 không nêu phải trảm quyết ngay” [1].
Mình có đọc thêm Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ, bộ sách nhà Nguyễn soạn về luật lệ, phép tắc các đời. Ở quyển 193, 2 điều luật nằm liền nhau.
Điều trước là “mưu phản, đại nghịch”: không chia đầu sỏ hay a tòng, “đều phải tội xử tử đem lăng trì”, tức băm nát người ra, con trai trong họ từ 16 tuổi trở lên cũng chém hết. Điều sau là “mưu bội phản nước nhà”, là ngầm theo nước khác: đã làm thì chém, còn “nếu mới lập mưu chưa hành động, kẻ đứng đầu phải tội giảo” [2]. Theo thứ tự trong bộ luật thì đó là điều 223 và 224. Tức là Lévecque muốn đẩy ông Phan sang cái điều có án lăng trì, mà mấy ông thượng thư nhất định không chịu.
Phủ Phụ Chính làm lại bản án. Bản thứ 2 nặng lời hơn hẳn, bảo ông Phan coi vua là “tên đầy tớ”, dẫn cả luật “chống lại nước mình để đi theo các nước khác sẽ bị tử hình” nhưng rốt cuộc vẫn chỉ xử trảm giam hậu, tức án chém nhưng giam lại, đày chung thân [1]. Lévecque duyệt ngày 12/4, 10 giờ đêm hôm ấy đánh điện xin Toàn Quyền đổi nơi đày từ Lao Bảo ra Côn Đảo, vì giam ở Lao Bảo thì “hoàn toàn không bảo đảm” [1]. Tăng ca tới khuya chỉ để đổi chỗ đày cho chắc ăn, ông Khâm Sứ mà đi làm công ty bây giờ chắc được bầu nhân viên chăm chỉ nhất năm.
III - TRẦN QUÝ CÁP KHÔNG ĐƯỢC VỀ HUẾ
Trần Quý Cáp đỗ tiến sĩ, đang làm giáo thụ ở Khánh Hòa (chức quan coi việc học của 1 phủ). Ông bị bắt ngày 17/4/1908, 6 hôm sau phiên họp ở Huế [1].
Luật nhà Nguyễn ghi rõ ràng: quan lớn quan nhỏ phạm tội thì quan coi việc hình phải làm tờ tâu dán kín dâng vua, “không được tự tiện bắt hỏi”, xử xong “phải đợi chuẩn y đã mới được thi hành” [2]. Bậc đại khoa thì giải về kinh cho triều đình xử, Phan Châu Trinh được giải về Huế nên mới có người cãi cho.
Trần Quý Cáp thì bị giữ lại ở Nha Trang. Theo Lê Thị Kinh (nhà nghiên cứu đã dịch và công bố hồ sơ văn khố Pháp về Phan Châu Trinh), Lévecque cùng Công Sứ Khánh Hòa ép quan tỉnh làm án “trảm quyết không xét xử” [1]. Chú thích trong Phan Châu Trinh Toàn Tập còn ghi Công Sứ trao đổi nhiều điện thư với Lévecque rồi giết ông “theo mật lệnh của Khâm sứ”, giết xong mới báo Phủ Phụ Chính, bản án làm sau rồi đưa Lévecque duyệt “để hợp thức hóa (3 ngày sau khi đã trảm quyết)” [5]. Đúng kiểu tiền trảm hậu tấu, có điều người duyệt cuối cùng lại là Khâm Sứ Pháp.
Ngày chém mỗi sách ghi 1 khác, 17/5 hay 15/6 nhưng đều sau khi bắt 1 đến 2 tháng, thừa thời gian giải về Huế nếu muốn. Tội danh thì theo tiểu sử Trần Quý Cáp mà Nguyễn Văn Xuân dẫn lại: “thế phát (cúp tóc) Âu trang (mặc đồ tây) là mưu vãng tha quốc (mưu ra nước ngoài) bội nghịch”, án lăng trì [3]. Cắt tóc, mặc áo Tây thành mưu bỏ nước theo ngoại bang, còn mức án thì lấy đúng từ cái điều mà Lévecque không ép được Phủ Phụ Chính áp cho Phan Châu Trinh. Tòa Khâm Sứ xin giảm 1 bậc xuống chém [3], và ông bị chém thật.
Mà hội buôn của các thân sĩ Duy Tân ở Hội An có chữ phê của Công Sứ và quan tỉnh làm bằng hẳn hoi, trường học thì mở theo lời Toàn Quyền Beau dặn các tỉnh khuyến khích dân lập [4]. Năm 1911, Phan Châu Trinh viết cho Toàn Quyền mới: “Thế các loại đồ tây ấy có bị nước Đại Pháp cấm không? Than ôi! Mặc đồ tây mà xử tử, cái án này ngàn đời mới thấy” [4].
IV - VÌ SAO CHUYỆN BỊ KỂ NGƯỢC
Ngày 29/3, Lévecque đánh điện mật nhờ Thống Sứ Bắc Kỳ bắt Phan Châu Trinh, trong điện ghi “Phủ Phụ chính nhờ tôi cho bắt” [1]. Lê Thị Kinh cho rằng đấy là cách Lévecque đẩy trách nhiệm sang triều đình. Tự làm rồi ghi tên người khác vào, chiêu này dân văn phòng bây giờ vẫn dùng đều. Toàn Quyền viết báo cáo gửi về Pháp cũng khéo ra trò, chỉ ghi tòa án Nam “đã sử dụng quyền hạn của mình để cải án”, không nói ai đòi chém, ai giữ lại [1].
Thế là về sau thành chuyện Nam triều thù ông Phan nên đòi chém, nhờ quan Pháp can thiệp ông mới thoát. Theo Lê Thị Kinh, đến các nghị sĩ cánh tả trong Hạ Viện Pháp, chính những người đứng ra bênh vực ông Phan, cũng nói y như thế [1]. Năm 1970, Nguyễn Văn Xuân vẫn viết là quan Tây không chịu cho chém [3].
Chuyện triều Huế thù Phan Châu Trinh thì ai nghe cũng tin ngay, vì ông chửi quan lại cả đời, mà triều Huế thì vốn đã mang tiếng bảo thủ, gán thêm 1 tội nữa cũng chả ai thắc mắc.
Xin lưu ý là bản án thứ 2 của Phủ Phụ Chính vẫn dựa vào lời khai của Lê Văn Hạ [1], 1 tàn tướng già nghiện thuốc phiện. Theo Phan Châu Trinh, án sát Hà Tĩnh phải cho Hạ hút no mới chịu khai, mà khai xong lời nào cũng là lời án sát dặn [4]. Phủ Phụ Chính vẫn xử ông tội chết, vẫn cấm ân xá, họ chỉ giữ đúng 1 điều trong luật: có mưu mà chưa làm thì treo án, không được chém ngay.
Ở Nha Trang, không có ai nói hộ Trần Quý Cáp 1 câu như của Cao Xuân Dục: “điều 224 không nêu phải trảm quyết ngay”…
Nguồn:
[1] - Phan Châu Trinh Qua Những Tài Liệu Mới, tập 1 - Lê Thị Kinh, các tài liệu 51, 52, 53 (lưu CAOM SPCE 372), báo cáo của Toàn Quyền về án Phan Châu Trinh và phần dẫn của tác giả.
[2] - Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ - Nội Các triều Nguyễn, tập 11 quyển 179 (Quan chức phạm tội) và tập 12 quyển 193 (Mưu phản đại nghịch, Mưu bội phản nước nhà).
[3] - Phong Trào Duy Tân - Nguyễn Văn Xuân, chương Khủng Bố Trắng.
[4] - Trung Kỳ Dân Biến Tụng Oan Thủy Mạt Ký - Phan Châu Trinh, trong Phan Châu Trinh Toàn Tập, tập 2.
[5] - Điều Trần Gửi Hội Nhân Quyền - Phan Châu Trinh, mục Vụ Giết Hại Nhà Nho Nổi Tiếng Trần Quý Cáp và chú thích của người biên soạn, trong Phan Châu Trinh Toàn Tập, tập 2.
[6] - Tư Tưởng Canh Tân Đất Nước Dưới Triều Nguyễn - nhiều tác giả, mục III Nguyên Nhân Thất Bại Của Tư Tưởng Canh Tân Cuối Thế Kỷ XIX.