Danh sách chữ húy nhà Nguyễn cứ qua 1 đời vua lại dài thêm, mà người xin thêm phần lớn là quan Bộ Lễ, Nội Các, Quốc Sử Quán. Vua thì mấy lần phê là “câu nệ quá”, bảo bớt đi. Ngặt nỗi kiêng thừa chẳng ai bị phạt, kiêng thiếu thì bị đánh gậy, mất học vị, mất chức, nên ai cầm bút cũng kiêng thừa cho chắc.

Húy là tên thật của vua, của hoàng hậu, của tổ tiên nhà vua. Theo Phan Kế Bính thì gặp chữ trọng húy phải đổi làm chữ khác, chữ khinh húy được bỏ bớt 1 nét, đọc đến thì đọc tránh ra tiếng khác, “Học trò thi cử làm văn, cùng là các giấy má việc quan, phạm đến tên húy phải tội” [6]. Nói nôm na là tên vua thì dân không được viết, không được đọc to, không được đặt cho con, cho làng.

I - TỪ 9 CHỮ LÊN HÀNG TRĂM CHỮ

Năm 1294 nhà Trần ban quốc húy, kể cả tên vua đương thời, tên 3 đời vua trước, 2 đời tổ và 4 bà hoàng hậu, gộp lại đúng 10 chữ [7]. Sang đời Lê có lúc kiêng tới cả họ người ta: mẹ vua Lê Thái Tông tên là Trần, nên năm 1443 triều đình yết bảng bắt người họ Trần đổi sang họ Trình [7]. Cả 1 dòng họ đang yên đang lành, ngồi im cũng dính chưởng. Còn chuyện viết lách thì đời Lê lại dễ dãi hơn nhiều, năm 1517 Bộ Lễ định 20 chữ miếu húy, mà “Những khi làm văn hay viết sách để khắc in sách đều không cấm, nhưng khi đọc thì đều phải tránh” [7].

Gia Long năm thứ 6 (1807) cho ghi 6 chữ đọc phải tránh âm, làm văn phải đổi, như chữ Ánh là tên vua thì đổi làm chữ Chiếu, chữ Lan thì đổi làm chữ Hương, thêm 3 chữ viết phải thêm dấu và ghi luôn chữ đồng âm “làm văn gặp phải đều không cấm” [1]. Minh Mạng lên ngôi thì siết phần tên người, ai lỡ đặt tên trùng chữ húy, kể cả tên vua các triều trước, “đều phải đổi ngay lập tức” nhưng làm văn gặp chữ đồng âm thì vẫn “không vào lệ cấm” [1].

Đến đầu đời Thiệu Trị (1841), Bộ Lễ dâng lên 3 chữ chính tên vua, 21 chữ đồng âm, 27 chữ cùng âm mà có âm khác, 7 chữ âm gần giống. Năm 1844 bộ xin thêm 47 chữ có mặt chữ gần giống chữ húy, với 31 chữ có chữ húy nằm ở bên cạnh, riêng các chữ có chứa chữ Tông đã là 25 chữ. Chưa kể bộ còn xin đổi biển Sùng Văn Đường ở Văn Miếu làm Hữu Văn Đường, xà ngang, biển ngạch, văn bia, chuông khánh có chữ húy đều khắc lại, sách in ở Quốc Tử Giám thì kiểm duyệt đổi chữ [1]. Danh sách chữ cấm cứ thế sinh sôi như lãi mẹ đẻ lãi con.

Các quan soạn Hội Điển ghi lại mấy lệnh này cũng không dám viết thẳng chữ ra, mỗi chữ phải mô tả bằng lời, kiểu “bên tả chữ nhật, bên hữu chữ ương (tức là chữ ánh)”. Hơn 20 trang sách cứ bên tả, bên hữu dài ngoằng, đọc 1 lúc cứ ngỡ đang học điều lệnh quay trái quay phải :))

Bộ Lễ còn xin cấm luôn tên tự của vua (tên vua cha đặt cho từ lúc nhỏ). Tên tự của Thiệu Trị là Miên Tông, nên bộ xin đổi Phủ Tôn Nhân (cơ quan lo việc họ hàng nhà vua) làm “thân đãi”, đổi luôn Tôn Thất làm “Kinh thất”. Đến vua cũng phải ngán, phê: “lời lẽ đã thấy quẩn. Huống chi Tôn thất cũng xin đổi làm kinh thất thì lại bỉ lậu quá” [1]. Tức là quan sẵn sàng đổi cả cái tên dòng họ nhà vua, chỉ để khỏi phạm tên vua!

Hồi còn nhỏ, Thiệu Trị chép thơ dâng vua cha Minh Mạng, viên hầu trót viết bớt nét chữ Hoa vì chữ ấy cùng âm tên mẹ ông. Minh Mạng bảo chữ ấy chỉ cùng âm, “không phải chính chữ húy… viết không phải bớt nét”. Lên ngôi rồi, Thiệu Trị nhắc lại lời cha trong 1 lời phê, rồi chê bộ “khảo cứu chưa chu đáo, quá câu nệ” [1]. Nghĩa là từ đời cha sang đời con, vua đều phải bảo người dưới đừng kiêng quá tay.

Năm 1845 đến lượt Nội Các, cái văn phòng giữ giấy tờ cho vua. Các quan duyệt thơ văn của chính Thiệu Trị, gặp chữ tên vua cũng đổi tránh hết, vua lại phải phê: “như vậy câu nệ quá” [1]. Ơ hay, thơ do chính ông vua có cái tên ấy tự tay viết ra, mà quan vẫn sợ phạm húy hộ vua. Chính chủ viết tên mình còn chưa ngại, quan đã ngại giùm.

Tự Đức lên ngôi, Bộ Lễ lại dâng 1 tập. Vua cũng phê “trong đó còn câu nệ nhiều”, rồi nhắc “Người đời xưa chỉ húy tên gọi không húy tên tự”, cho dùng 2 chữ Hồng, Nhậm trong tên tự của mình, chỉ bớt 1 nét [1]. Được vài năm bộ lại tâu là 4 chữ ở Tôn Miếu xưa nay thêm dấu “sợ chưa đủ để tỏ sự tôn kính”, xin khuyết thêm 1 nét nữa [1]. Vua bớt được 1 nét ở chỗ này thì quan xin thêm 1 nét ở chỗ khác, huề cả làng.

Gần 70 năm sau, năm 1917, Quốc Sử Quán vẫn xin khắc nửa chữ cho cả chữ đồng âm. Khải Định phê là chữ đồng âm “hiện vẫn thấy ở trong các công văn phiến, sớ nhưng không nỡ quở trách”, nay “chuẩn cho viết thẳng chữ ấy ra, không phải ngại” [5]. Lúc ấy nước mình đã nằm dưới tay Pháp hơn 30 năm, mà các quan vẫn còn lo giữ từng nét chữ cho vua. Mất nước thì đành chịu, chứ mất 1 nét chữ là không được.

II - KIÊNG THIẾU THÌ MẤT HỌC VỊ

Năm 1850 Tự Đức duyệt mức phạt do bộ đề nghị: chữ phải đổi mà viết thẳng thì “phạt đánh 100 gậy, trong đó mà là cử nhân tú tài thì cách bỏ danh tịch đi”, chữ phải thêm dấu, bớt nét mà viết thẳng thì 90 gậy [1]. Ở trường thi, danh sách chữ húy được yết ngay ở cổng, học trò phải thuộc “chừng năm chục tên”, phạm khinh húy thì bị gông phơi nắng 3 ngày hoặc cấm thi suốt đời, phạm trọng húy thì thêm tù tội, thầy dạy cũng bị liên lụy [4].

Nguyễn Q. Thắng, người dạy văn sử ở miền Nam trước 1975 và viết nhiều sách về khoa cử, nhận xét lệ kiêng húy làm văn bị “gò ép trong khuôn khổ chật hẹp hay phi lí” [4]. Cũng dễ hiểu thôi, ngồi trong lều mà lúc nào cũng sợ 1 chữ mình không nhìn ra, ông học trò nào chẳng dò từng chữ trước rồi mới dám nghĩ tới ý hay.

Năm 1844 Triệu Công Bách đỗ Giải nguyên (đỗ đầu thi Hương) trường Nam Định, rồi bị phát hiện bài phạm húy tên vua Thiệu Trị, “bị đánh rớt và cách tuột cả học vị Cử nhân cho về nguyên quán” [2]. Đỗ đầu cả trường mà vẫn phải xách khăn gói về quê, từ đỉnh về đáy còn nhanh hơn chơi coin. Năm trước đó, ở 1 vụ khác, vua tước học vị người thi, còn quan trường “chấm quyển không tinh đều bị giáng chức” [2].

Anh em thử nghĩ xem, quan chấm để lọt 1 chữ húy thì mất chức, đánh trượt oan 1 người thì chả ai hỏi tới, vậy ông quan chấm khôn ngoan sẽ làm gì? Đánh trượt cho chắc, cẩn tắc vô áy náy. Na ná văn bản trình ký bây giờ, chỗ nào nghe “nhạy cảm” là cấp dưới tự gạch trước, chả đợi sếp phải dặn.

Chữ Hán lại không có dấu ngắt câu, nên chữ “Long” cuối câu trước đứng cạnh chữ “An” đầu câu sau thành tên điện Long An, vậy là thí sinh bị bắt lỗi [2]. Năm 1847 Đặng Huy Trứ vào thi Đình viết “hữu hại gia miêu” (cỏ năn hại lúa tốt), mà chữ Hán không viết hoa, Gia Miêu lại là quê tổ nhà vua, đọc lên thành có hại cho làng Gia Miêu. Đại thần Trương Đăng Quế tâu xin trị tội, Đặng Huy Trứ bị đánh trượt và tước luôn học vị Cử nhân [2]. Cỏ với lúa mà cũng thành chuyện quốc thể!

Đời Tự Đức có kỳ thi chính quan ra đề lại phạm húy: đề bài biểu về Trương Cửu Linh có câu “Quan bảo dân chính trị”, mà Dân với Trị là tên 2 đời vua nhà Đường. Từ đó đề nào hỏi chuyện đời xưa cũng phải ghi kèm chữ húy của triều ấy cho thí sinh biết mà tránh [2]. Tức là học trò ta ngồi thi ở Huế phải kiêng cả tên vua Đường mất từ hơn 1.000 năm trước. Ôn thi đã khổ, giờ còn phải thuộc thêm gia phả nhà người ta.

Phạm Thế Lịch mất năm 1878, 7 năm trước khi vua Đồng Khánh lên ngôi, vậy mà Đại Nam Liệt Truyện và Quốc Triều Khoa Bảng đều ghi tên ông thành Phạm Thế Trung, vì 1 chữ trong tên ông cùng âm tên húy Đồng Khánh. Ngô Đức Thọ, người soạn bộ từ điển các nhà đỗ đại khoa, viết rõ: “Đó là cách người soạn sách tự đổi chữ để kiêng huý chứ không phải do đương sự tự đổi” [3]. Ông Vũ Tông Phan đỗ tiến sĩ, bia ở Huế cũng chỉ khắc “Vũ Phan” vì chữ Tông [3]. Ô! Người đã nằm dưới mộ rồi vẫn bị đổi tên cho hợp với 1 ông vua mình chưa thấy mặt bao giờ.

Đầu đời Đồng Khánh huyện Đường An đổi làm Năng An, sau lệ nới cho dùng chữ đồng âm, đến đời Thành Thái lại “trở lại lệ cũ” [3], rắc rối hết chỗ nói. Đất Phi Cảo vì chữ Cảo trùng tên lăng 1 ông vua Lê mà bị đổi sang tên khác, tới mức cái tên cũ về sau “không còn thấy trong bản đồ” [3]. Người họ Giang ở Đàng Ngoài phải đổi sang họ Uông vì chúa Trịnh Giang [3]. Ở Đàng Trong họ Hoàng đọc thành Huỳnh [4].

Sổ sách cũ có chữ đồng âm thì Thiệu Trị cho “đem giấy vàng cung kính mà dán đè lên” [1]. Thực tình mà nói, dán giấy vàng còn là lệ đã nới, vì Nội Các xin sao lục lại mọi giấy tờ có chữ húy từ cuối đời Minh Mạng trở về trước, vua bảo chép lại tất cả “thì cũng thấy quá nhiều”, nên chỉ cho dán giấy vàng lên chữ đồng âm cho đỡ tốn công [1].

Hà Đức Ý, 1 viên kiểm thảo ở Nội Các, đi thi Hội dùng nhầm 1 chữ cùng âm tên vua Thiệu Trị. Tự Đức phê: “Lập khoa thi cốt để chọn anh tài mà bới móc quá cũng không phải là ý của Trẫm. Luật thì nhẹ mà lệ thì nặng” [2]. Đọc lời phê thì tưởng vua chẳng dính dáng gì, lỗi toàn ở quan dưới bới móc.

Có đúng thế không? Đúng 1 phần. Mức phạt 100 gậy năm 1850 là bộ đề nghị nhưng người gật đầu là Tự Đức. Vua bảo bớt chữ chứ có bảo bớt gậy đâu, nên ông quan nào dại gì nghe lời vua mà kiêng ít đi.

III - VÀO TẬN NHÀ DÂN

Phan Kế Bính viết năm 1915: tên cha mẹ là Kèo thì con đọc ra thành Cừu, tên Cột thì đọc chạnh ra là Kẹt. Nhiều nhà còn muốn người ngoài kiêng tên cha mẹ mình, “cho nên có chữ nhập gia vấn húy” (vào nhà phải hỏi tên húy trước để kiêng). Ai đi mừng, đi phúng câu đối mà phạm chữ tên nhà mình thì “giận mà xé câu đối đi, hoặc bắt người ta phải đổi”, nên người cẩn thận phải hỏi chủ nhà trước rồi mới dám viết [6]. Đi mừng 1 đôi câu đối thôi mà phải khảo sát thực địa trước như đi đấu thầu.

Lưu ý là chẳng có ông quan nào đi phạt người viết câu đối, ấy vậy mà dân vẫn kiêng, vẫn hỏi trước, vì hỏi thừa thì chẳng mất gì, viết phạm thì bị chủ nhà xé câu đối ngay trước mặt khách. Phan Kế Bính chê: “tên nhà mình, mình kiêng, hà tất phải ép người ta kiêng thay cho nhà mình”, rồi: “Nực cười quá!” [6]. Tức là lệ trong cung ra tới làng thì nhà nào cũng thành 1 ông vua nhỏ, có danh sách chữ cấm riêng.

Lý Nam Đế, vị vua mở nhà Tiền Lý, tên húy là Bí. Người dịch Toàn Thư ghi chú là đến giờ “nhiều địa phương ở miền Bắc còn kiêng húy ông, thường tránh gọi quả bí là quả bầu” [7]. Ông vua mất từ thế kỷ 6, chẳng còn ai đánh đòn ai, mà quả bí vẫn bị gọi là quả bầu. Ca dao dặn “bầu ơi thương lấy bí cùng”, ai ngờ có ngày bí phải mượn luôn cả tên bầu.

IV - BÊN TRUNG QUỐC CŨNG THẾ

Thiệu Trị phê Bộ Lễ còn lôi cả chuyện bên Trung Quốc ra: Đường Thái Tông tên Thế Dân, “cho nên bộ Dân đổi làm bộ Hộ” [1], nghĩa là cả 1 bộ trong triều phải đổi tên theo vua. Tư Mã Thiên, người viết bộ Sử Ký dám ghi thẳng cả lỗi vua Hán Vũ Đế, vẫn đổi tên viên hoạn quan Triệu Đàm thành Triệu Đồng, chỉ vì cha ông tên là Đàm [8]. Còn Tô Tuân (1 trong 8 nhà văn lớn đời Đường Tống) mất năm 1066, bài Quản Trọng Luận của ông mở đầu bằng câu “Quản Trọng tướng Uy Công”, mà Uy Công chính là Tề Hoàn Công, đổi Hoàn ra Uy vì kiêng tên vua Tống Khâm Tông [9]. Khâm Tông lên ngôi năm 1126, tức 60 năm sau khi Tô Tuân mất, vậy là người chép sách đời sau tự sửa văn người đã khuất, y chang vụ Phạm Thế Lịch bên ta.

Lệ kiêng húy bỏ từ lâu rồi. Cái chợ lớn nhất Huế vốn tên Đông Hoa, vì chữ Hoa là tên mẹ vua Thiệu Trị nên phải đọc thành Đông Ba [1], [4]. Bây giờ người Huế đi chợ vẫn gọi là chợ Đông Ba…

P/S: Chuyện quả bí gọi là quả bầu để kiêng Lý Nam Đế mình mới thấy ở 1 chú thích trong Toàn Thư. Quê anh em nào còn kiêng kiểu ấy, hay có tên làng, tên phố đổi vì kiêng húy, thì kể mình nghe với, mình hóng 🙂

Nguồn:

[1] - Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ - Nội các triều Nguyễn, quyển 121, Bộ Lễ, mục Kính cẩn tránh chữ húy.
[2] - Khoa Cử Và Các Nhà Khoa Bảng Triều Nguyễn - Phạm Đức Thành Dũng, Vĩnh Cao (chủ biên), phần trường quy và phần các khoa thi đời Thiệu Trị, Tự Đức.
[3] - Các Nhà Khoa Bảng Việt Nam 1075-1919 - Ngô Đức Thọ (chủ biên), phần triều Lê trung hưng và triều Nguyễn.
[4] - Khoa Cử Và Giáo Dục Việt Nam - Nguyễn Q. Thắng, chương V, mục kiêng húy.
[5] - Đồng Khánh Khải Định Chính Yếu - Quốc sử quán triều Nguyễn, năm Khải Định thứ 2, tức năm 1917.
[6] - Việt Nam Phong Tục - Phan Kế Bính, thiên I mục Kiêng tên và thiên II mục về vua.
[7] - Đại Việt Sử Ký Toàn Thư - Ngô Sĩ Liên và các sử thần, kỷ nhà Trần năm 1294, kỷ nhà Lê năm 1443 và năm 1517, phần chú thích kỷ Tiền Lý Nam Đế.
[8] - Sử Ký - Tư Mã Thiên, Phan Ngọc dịch, Quý Bố Loan Bố liệt truyện.
[9] - Cổ Văn Trung Quốc - Nguyễn Hiến Lê, phần Tô Tuân, bài Quản Trọng luận.