Tháng 2/1941, ở Oxford, người ta hứng nước tiểu của 1 viên cảnh sát sắp chết, lọc lấy lại penicillin rồi tiêm vào chính ông.
Chừng 20 năm sau, ở Hà Nội, cái lọ thủy tinh đựng penicillin được rửa sạch để đựng mì chính.
Còn Alexander Fleming, người tìm ra penicillin, viết về nó 1 bài báo năm 1929 rồi để đấy hơn 10 năm.
I - 1 BÀI BÁO RỒI ĐỂ ĐẤY
Cuối tháng 6/1924, con trai Tổng thống Mỹ Calvin Coolidge chơi tennis ở sân Nhà Trắng không đi tất, gót chân phồng lên 1 nốt. Nốt phồng nhiễm trùng, vi khuẩn vào máu. Các bác sĩ giỏi nhất nước Mỹ đứng quanh giường mà trong tay chẳng có gì để tiêm. Cậu bé 16 tuổi chết ngày 7/7/1924, câu cuối cậu nói trong cơn mê sảng là “chúng tôi đầu hàng” [1].
4 năm sau, ở Bệnh Viện St Mary bên London, Fleming thấy 1 vệt nấm mốc ăn vào đám vi khuẩn trên đĩa thạch của mình. Sách phổ thông hay viết là ông đi nghỉ về, cửa sổ để mở, bào tử bay vào, thế là thế giới có penicillin.
Nhà vi sinh học Ronald Hare tra lại ngày tháng thì thấy cái đĩa có lẽ được nhìn thấy vào mùng 3 hoặc mùng 4/9/1928, lúc Fleming trên danh nghĩa đang nghỉ phép mà tạt về London. Bào tử nhiều khả năng bay lên từ phòng nấm của C.J. La Touche ở ngay tầng dưới, chung cầu thang, hồi ấy làm gì có tủ hút. Ghi chép sớm nhất về vệt mốc trong sổ tay của Fleming đề ngày 30/10/1928, gần 2 tháng sau [2].
Còn cửa sổ phòng ấy đóng cố định [3]. Chính Fleming cũng kể chẳng khớp: năm 1946 ở Mayo Clinic ông bảo bào tử tới “từ đâu thì tôi không biết”, lần khác ở Edinburgh lại bảo nó rơi qua cửa sổ [2]. Cửa sổ đóng cứng mà bào tử vẫn bay qua được, con nấm này chắc có nghề xuyên tường.
Ông cũng chẳng phải người đầu tiên thấy nấm mốc diệt khuẩn. Lister ở Anh thấy từ những năm 1870, Tiberio ở Naples tiêm dịch nấm vào con vật bị nhiễm trùng năm 1895, Duchesne ở Lyon làm luận văn năm 1897 [4].
Bài báo năm 1929 của Fleming có 1 câu gợi ý penicillin làm được thuốc sát trùng bôi vào vết thương. Còn tựa đề bài báo ghi ông dùng nó để tách vi khuẩn cúm ra khỏi mẫu bệnh, việc ông cần để làm 1 thứ vaccine cúm “tốt hơn”.
Phòng thí nghiệm của thầy ông, Almroth Wright, sống nhờ bán vaccine trị mụn nhọt, cúm, lậu, lao, Fleming phụ trách khâu sản xuất từ năm 1920. Theo David Wootton, Fleming mải mê làm vaccine tới mức chẳng buồn phí thời gian thử penicillin làm thuốc. Tới tháng 4/1929 ông thử tiêm vào máu, thấy thuốc bị cơ thể đào thải nhanh hơn thời gian nó cần để diệt khuẩn, gặp vài kết quả không như ý là bỏ. Từ 1930 tới 1940 ông gần như không đụng tới nó nữa [4].
Bill Bryson thì bênh vực Fleming, bảo gọi ông là người bỏ dở thì hẹp hòi: ông đã nhận ra ý nghĩa của vệt nấm, mà gặp người kém tinh ý hơn thì có khi cả cái đĩa đã bị đổ đi. Ông cũng đã công bố, có thử làm thuốc mà vướng kỹ thuật, lúc ấy còn đang bận với lysozyme, chất diệt khuẩn trong nước mắt với nước mũi mà chính ông tìm ra trước đó mấy năm [5].
Chính Fleming trong diễn văn Nobel thì giải thích rằng với thế hệ ông, chuyện vi khuẩn này ức chế vi khuẩn kia quen tai quá, nên chẳng ai coi đó là manh mối để đi tìm thuốc [6].
Mà thứ ông để đấy 10 năm thì ghê gớm. Vi khuẩn có 1 lớp vỏ cứng bọc ngoài, penicillin chặn đúng cái men con vi khuẩn dùng để khâu lớp vỏ ấy lại. Con nào đang nhân đôi mà vỏ không khâu được thì vỡ ra vì chính áp suất bên trong nó.
Tế bào người không có lớp vỏ đó, nên 1 chất phá được tế bào vẫn chảy trong máu người mà không sao cả. Có điều nó chỉ diệt được con đang nhân lên, nên thuốc phải có mặt liên tục trong người bệnh.
Nó diệt được liên cầu, tụ cầu, viêm phổi, viêm màng não, giang mai, sốt hậu sản. Nó không chạm được vào virus, nên cảm, cúm, sởi, thủy đậu thì tiêm vào vô ích. Nó cũng không diệt được trực khuẩn lao, bệnh lao phải chờ 1 thứ thuốc khác. Chính cuốn Posner mà bài này dẫn mấy chỗ lại viết penicillin trị được thủy đậu với quai bị, mà cả 2 đều là bệnh virus [9].
II - LỌC LẠI TỪ NƯỚC TIỂU
Mùa hè 1940, nước Anh đang chờ quân Đức đổ bộ. Ở Oxford, nhóm của Howard Florey (trong nhóm có Ernst Chain, người Do Thái chạy khỏi Đức năm 1933) đang tìm cách biến con nấm thành thuốc, mấy người còn bàn nhau bôi bào tử nấm vào lớp lót áo khoác, nhỡ mất nước thì con nấm vẫn theo người mà đi [7].
Không đủ bình nuôi, họ nuôi nấm trong cả bô vệ sinh của bệnh viện [8]. Thần dược của thế kỷ 20 khởi nghiệp trong cái bô.
Bệnh nhân đầu tiên được tiêm penicillin ở Bệnh Viện Radcliffe là 1 bà 50 tuổi ung thư vú di căn, không sống được bao lâu nữa, tiêm vào chỉ để xem thuốc có độc không. Bác sĩ Charles Fletcher về sau kể là hồi ấy làm gì có hội đồng đạo đức nào mà phải hỏi, ông cứ đi 1 vòng các khoa rồi chọn 1 bà “dễ chịu” [9].
Người thứ 2 là Albert Alexander, cảnh sát 43 tuổi. Nhiễm trùng ăn khắp mặt, 2 cánh tay, vào cả xương, bác sĩ đã phải khoét bỏ con mắt trái. Fletcher bảo với ông thì thử penicillin “được tất cả mà chẳng mất gì” [9]. Ngày 12/2/1941 bắt đầu tiêm, cứ 3 giờ 1 mũi. Tới ngày thứ 4 người bệnh khá hẳn lên, ngày thứ 5 hết sốt, ăn được bữa cơm thường [9].
Rồi phòng thí nghiệm hết nhẵn thuốc. Cả nhóm hứng nước tiểu của ông, lọc lấy lại chỗ penicillin cơ thể thải ra rồi tiêm vào lần nữa, cầm cự thêm được 4 ngày thì cạn hẳn [5]. Ông tái phát và chết ngày 15/3/1941 [10].
Gần như cuốn sách nào viết về ông Alexander cũng mở bằng 1 cái gai hoa hồng: ông tỉa hồng trong vườn, gai cào xước mặt, vết xước nhiễm trùng. Bryson còn lấy nó làm câu kết cả 1 chương [5]. Ai dè năm 2022, nhà vi sinh Bill Sullivan đi hỏi lại thì con gái ông Alexander là bà Sheila cho biết vết thương nhiều khả năng do 1 trận bom, chứ gai hồng gai hoa gì đâu [10].
III - NỬA KHO THUỐC CỦA CẢ NƯỚC MỸ CHO 1 NGƯỜI
Nước Anh đang đánh nhau, chẳng còn nhà máy nào rảnh mà làm thuốc, nên mùa hè 1941 Florey bay sang Mỹ. Ở Peoria, bang Illinois, phòng thí nghiệm của Bộ Nông Nghiệp Mỹ cho nấm ăn nước ngâm ngô, thứ nước thải ra khi làm tinh bột ngô, vậy mà sản lượng tăng gấp 10. Chủng nấm tốt nhất thì mọc trên 1 quả dưa lưới chín nẫu ở 1 sạp trái cây cách phòng thí nghiệm chưa tới 1 dặm, mọi chủng penicillin làm ra từ sau chiến tranh đều là con cháu của nó [9]. Nhà vô địch không sinh ra trong phòng thí nghiệm nào, mà trên 1 quả dưa ngoài chợ.
Tháng 3/1942, ở New Haven, bà Anne Miller 33 tuổi nhiễm trùng máu sau khi sảy thai. Bác sĩ thử đủ thứ, thuốc sulfa, truyền máu, mổ, cả nọc rắn chuông, chẳng ăn thua gì, bà sốt tới gần 42 độ.
Hãng Merck làm liền 3 ngày 3 đêm được 5,5 gam penicillin, chừng 1 thìa cà phê, bằng nửa số penicillin có trong cả nước Mỹ lúc đó [9], [11]. Sáng hôm sau bà hết sốt lần đầu sau 1 tháng, chưa tới 1 ngày đã ăn được bữa cơm đầu tiên (tờ bệnh án ấy giờ nằm ở Bảo Tàng Smithsonian) [9].
Mùa xuân 1943, lính Anh ở Bắc Phi mắc lậu hàng nghìn người, toàn lây từ nhà chứa ở Algiers và Tunis, trong đó có cả biệt kích sắp đổ bộ lên Sicily. Đám sĩ quan thì ngại, thuốc quý như vàng lại đem chữa cho thứ “vết thương tự chuốc” à?! Florey sang tận nơi, có bao nhiêu thuốc dùng bấy nhiêu, rồi cho lọc nước tiểu của từng bệnh nhân y như hồi chữa ông Alexander, vừa đủ cho số biệt kích ấy khỏi kịp trước ngày đổ bộ [12].
Cuối năm 1943 Churchill viêm phổi, báo Anh viết ông được penicillin cứu. Thứ cứu ông thật ra là M&B 693, 1 thuốc sulfa [1]. Penicillin nổi tiếng tới mức được báo chí ghi công cả ca nó không có mặt.
IV - NỒI NGÔ Ở VIỆT BẮC
Năm 1954, nhà làm phim Liên Xô Roman Karmen lên Việt Bắc. Bộ Trưởng Y Tế Hoàng Tích Trí dẫn ông vào 1 phòng thí nghiệm và giải thích: khi biên giới với Trung Quốc bị địch chiếm, thiếu thuốc men, phải tìm thứ thay penicillin bằng vật liệu tại chỗ, nên giáo sư Đặng Văn Ngữ tìm ra cách làm penicillin từ ngô, mà ngô thì mọc khắp nơi [13].
Ông Ngữ ra tận cửa đón khách, người trẻ, áo choàng trắng, tóc rẽ ngôi lệch, chân đi dép xăng đan cao su. Theo các nguồn trong nước, ông sang Nhật năm 1943, lấy được chủng nấm penicillin ở 1 quân y viện Mỹ tại Nhật, tới năm 1949 mới qua đường Bangkok về nước.
Ông mở tủ kính, cầm 1 cái chai màu xanh giơ lên ngang mắt: “đây là penicillin Việt Nam của chúng tôi. Chúng tôi nấu những cái mầm và lá ngô và cấy vào môi trường này loại nấm sinh ra penicillin. Chúng tôi phân phối chế phẩm chưa hoàn thành này khắp đất nước” [13]. Chế phẩm chưa hoàn thành ở đây là nước lọc nuôi nấm, chưa tinh chế như thuốc tiêm của Mỹ, mà nuôi cũng bằng ngô y như ở Peoria.
Theo sử gia Christopher Goscha, người đọc kỹ hồ sơ tình báo Pháp, ai cũng biết thuốc Tây xịn hơn, nên người ta tìm mua nó tới tận cuối chiến tranh. Từ tháng 6 tới tháng 8/1948, sở an ninh thuộc địa ghi nhận 9 triệu đơn vị penicillin “bốc hơi” khỏi các hiệu thuốc Sài Gòn, Chợ Lớn. Thuốc ra chiến khu qua tay các chị giao liên, mỗi chuyến chỉ giắt được 1 lọ kháng sinh qua trạm gác [14].
Ở miền Bắc, theo Lịch Sử Việt Nam tập 13, suốt thời chống Mỹ giá bán theo tem phiếu được giữ nguyên, “pênixilin loại 200.000 đơn vị giá 1 đồng /lọ”, gạo tẻ mùa 0,4 đồng 1 kg [15]. Tính ra 1 lọ penicillin bằng giá 2,5 kg gạo, có phải giắt lén qua trạm gác như hồi đánh Pháp nữa đâu.
V - RẺ NHƯ MÌ CHÍNH
1 liều penicillin năm 1944 giá 20 đô la, 3 năm sau còn đúng 30 xu [9]. Đầu thập niên 1950, theo Siddhartha Mukherjee, 1 liều chỉ còn 4 xu, rẻ bèo, bằng 1/8 giá nửa gallon sữa, chừng 1,9 lít [11].
Ông bà mình bảo của rẻ là của ôi. Penicillin rẻ mà có ôi tí nào đâu, khổ nỗi rẻ quá thì người ta xài như kẹo. Ở Mỹ, tới năm 1951 penicillin mới phải có đơn bác sĩ, trước đó cứ ra hiệu thuốc là mua được, có cả trong nước súc miệng, viên ngậm đau họng, thuốc mỡ, thậm chí mỹ phẩm [16]. Người ta còn tính cho nó vào cả kem đánh răng [17].
Năm 1952, 1 nhà sinh học của hãng Pfizer xin phép làm thí nghiệm “Project Piglet”, cho lợn ăn kháng sinh liều thấp, thấy lợn lớn nhanh ra trò. Pfizer lấy kết quả đó đi bán kháng sinh cho nông dân trộn vào cám bò, cám lợn, cám gà, chỉ mấy năm sau 1 phần tư sản lượng kháng sinh là bán cho nông nghiệp [9].
Riêng ở Mỹ, mỗi năm chừng 400 người chết vì chính thứ thuốc ấy, do sốc phản vệ penicillin, tức phản ứng dị ứng cấp làm tụt huyết áp rồi ngạt thở chỉ trong vài phút [24].
Tháng 5/1967 ở Chiến khu D, 1 lính người Việt tên Hoi được tiêm 2,4 triệu đơn vị trị bệnh lậu mắc lần thứ tư thứ năm, anh sốc ngay tại chỗ, phải cứu bằng adrenalin [25]. Cái thủ tục thử phản ứng trước khi tiêm mà phòng tiêm nào ở ta cũng phải làm là sinh ra từ những ca như thế.
Năm 2006, Bảo Tàng Dân Tộc Học làm 1 cuộc trưng bày về Hà Nội thời bao cấp. Giữa tem phiếu, sổ gạo, cái xe đạp, có 1 “lọ thuốc penixilin đựng đầy mỳ chính”. Trong danh sách những thứ người Hà Nội thời ấy mơ ước, nó đứng cạnh cái ti vi vỏ đỏ, cục xà phòng Camay, đôi dép nhựa Tiền Phong [18]. Hết vai thuốc thì lọ chuyển sang vai hũ gia vị, tái chế từ hồi chưa ai nói tới chữ môi trường. Anh em nào lớn lên ở Hà Nội thời ấy chắc còn nhớ cái lọ bé tí ấy.
VI - VI KHUẨN ĐÃ CHỜ SẴN
Tháng 12/1940, trước cả khi bà bệnh nhân ung thư ở Oxford được tiêm, chính Ernst Chain và Edward Abraham trong nhóm Oxford đã báo trên tạp chí Nature là vi khuẩn E. coli tiết ra 1 thứ men phá penicillin [16].
Nấm làm ra penicillin để tự vệ, vi khuẩn trong đất đã có cách chống lại nó từ hàng triệu năm [19]. Năm 2017, 1 nhóm nhà khoa học giải trình tự gen còn thấy tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) đã có từ giữa thập niên 1940, chừng 14 năm trước khi có thuốc methicillin [20].
Năm 1960, hãng Beecham quảng cáo methicillin là thuốc “khó có khả năng xuất hiện kháng thuốc” [16]. Quảng cáo chưa ráo mực thì tháng 10 năm ấy, bà Patricia Jevons ở phòng xét nghiệm Colindale của nước Anh đã tìm ra mấy chủng tụ cầu kháng đúng thứ thuốc đó [21].
Theo Thomas Hager, ngay thập niên 1940 giới nghiên cứu sulfa đã thấy dùng thuốc sai cách thì những con vi khuẩn còn nhạy với thuốc chết trước, những con kháng thuốc sống sót, sinh sôi rồi chiếm chỗ [1]. Còn Bryson đưa ra con số: năm 1945 1 ca viêm phổi phế cầu khỏi với 40.000 đơn vị penicillin, bây giờ có khi phải hơn 20 triệu đơn vị mỗi ngày, tiêm liền mấy ngày [5].
Trong diễn văn Nobel ngày 11/12/1945, Fleming nghĩ ra 1 ông X đau họng, tự mua penicillin uống không đủ liều, cho vi khuẩn nếm 1 lượng thuốc chưa đủ để chết. Con vi khuẩn đã quen thuốc ấy lây sang vợ ông, bà X viêm phổi, tiêm penicillin không ăn thua, bà chết. Fleming hỏi ai có lỗi, rồi tự trả lời: ông X. Ông chốt: “if you use penicillin, use enough” (đã dùng penicillin thì dùng cho đủ) [6].
Năm 2010, nhóm nghiên cứu của OUCRU (Đơn Vị Nghiên Cứu Lâm Sàng Đại Học Oxford, đặt ở Việt Nam) ngồi quan sát 30 nhà thuốc ở Hà Nội và Ba Vì. 88% số kháng sinh ở nhà thuốc thành phố và 91% ở nhà thuốc nông thôn bán ra mà không có đơn bác sĩ [22]. Ra hiệu thuốc đầu ngõ kể vài câu là cầm về được 1 vỉ kháng sinh, chắc mọi người ai cũng từng.
Chỉ có 1 con tới giờ vẫn chưa thắng được penicillin: xoắn khuẩn giang mai chưa lờn thuốc lần nào. Từ thập niên 1950 tới nay, 1 mũi benzathine penicillin (dạng penicillin tan chậm, tiêm 1 lần là đủ) vẫn là thuốc duy nhất được khuyến cáo cho bà bầu mắc giang mai, để đứa con trong bụng không bị lây [23].
Khổ cái mũi tiêm ấy rẻ quá, làm ra chẳng được mấy lãi. Khảo sát của Tổ Chức Y Tế Thế Giới công bố năm 2017 ở 95 nước: 39 nước báo là đang thiếu đúng thứ thuốc đó [23].
Cái thứ thuốc năm 1941 người ta phải lọc lại từ nước tiểu ấy, bây giờ lại thiếu vì chẳng hãng nào muốn làm.
Nguồn:
[1] Thomas Hager, The Demon Under the Microscope, Harmony Books, 2006, Prologue, chương 8, chương 21 và Epilogue.
[2] Ronald Hare, “New light on the history of penicillin”, Medical History, tập 26, 1982.
[3] Kill or Cure: An Illustrated History of Medicine, DK, mục penicillin.
[4] David Wootton, Bad Medicine: Doctors Doing Harm since Hippocrates, Oxford University Press, 2006, chương về penicillin.
[5] Bill Bryson, The Body: A Guide for Occupants, Doubleday, 2019, chương 3.
[6] Alexander Fleming, Penicillin, diễn văn nhận giải Nobel, 11/12/1945.
[7] Robert Gaynes, “The Discovery of Penicillin: New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use”, Emerging Infectious Diseases, 2017.
[8] Allan Chapman, Physicians, Plagues and Progress, 2016.
[9] Gerald Posner, Pharma: Greed, Lies, and the Poisoning of America, Avid Reader Press, 2020, chương 4, chương 6, chương 10.
[10] Bill Sullivan, “Guns, not roses: here’s the true story of penicillin’s first patient”, The Conversation, 11/3/2022.
[11] Siddhartha Mukherjee, The Emperor of All Maladies, Scribner, 2010, phần 2 (bản dịch tiếng Việt Hoàng Đế Của Bách Bệnh).
[12] Alexander Zaitchik, Owning the Sun: A People’s History of Monopoly Medicine from Aspirin to COVID-19 Vaccines, Counterpoint, 2022, chương 6.
[13] Roman Karmen, Ánh Sáng Trong Rừng Thẳm, bản dịch tiếng Việt, mục Chiến công của các học giả Việt Nam.
[14] Christopher Goscha, The Road to Dien Bien Phu: A History of the First War for Vietnam, Princeton University Press, 2022.
[15] Lịch Sử Việt Nam tập 13 (1965-1975), Viện Sử Học.
[16] Maryn McKenna, Superbug: The Fatal Menace of MRSA, Free Press, 2010, chương 2 và chương 4.
[17] J.N. Hays, The Burdens of Disease: Epidemics and Human Response in Western History, bản sửa, Rutgers University Press, chương 11.
[18] Chuyện Thời Bao Cấp, nhiều tác giả.
[19] William Hall, Anthony McDonnell, Jim O’Neill, Superbugs: An Arms Race Against Bacteria, Harvard University Press, 2018, chương 2.
[20] Catriona Harkins và cộng sự, “Methicillin-resistant Staphylococcus aureus emerged long before the introduction of methicillin into clinical practice”, Genome Biology, 2017.
[21] M. Patricia Jevons, “Celbenin-resistant staphylococci”, British Medical Journal, 1961.
[22] Do Thi Thuy Nga và cộng sự, “Antibiotic sales in rural and urban pharmacies in northern Vietnam: an observational study”, BMC Pharmacology and Toxicology, 2014.
[23] Tổ Chức Y Tế Thế Giới, trang về thiếu hụt benzathine penicillin và bản tin ngày 26/12/2017, cùng khảo sát 95 nước đăng trên PLOS ONE, 2017.
[24] Sebastian Amyes, Bacteria: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2013, chương 6.
[25] James C. Donahue, Blackjack-33, hồi ký lính cứu thương Mỹ ở Chiến khu D, tháng 5/1967.