Năm 1775, Nguyễn Quốc Ngạn đỗ tiến sĩ khi chưa có vợ. Có 1 bà góa nhà giàu nhờ mối gả ngay con gái cho ông, bao luôn tiền vinh quy. Ít lâu sau thấy chức quan đầu tiên của chồng nhàn mà ít bổng, bà vợ cùng mẹ đi vay thêm 800 quan để chạy cho ông 1 chức to hơn. Ông vừa nhậm chức thì ốm chết, nhà Lê mất rồi mà bà Nghè vẫn còn đeo nợ [1].

Người ghi lại chuyện này là Phạm Đình Hổ, sống cùng thời với ông Ngạn. Ông bảo hồi ấy dân gian có hẳn 1 câu cho mấy ông tân khoa: “ông Nghè đeo nợ, bà Nghè mua chồng” [1]. Thử hỏi đỗ tiến sĩ là đổi đời, áo gấm về làng như sách vẫn dạy, sao lại thành ra đeo nợ?

I - NHÀ CỦA ÔNG NGHÈ, DÂN CẢ TỔNG LÀM

Theo Lê Quý Đôn, triều Lê trung hưng đãi người đỗ tiến sĩ cả thảy 5 ân điển: ban mũ áo cân đai, cho vinh quy có cờ quạt, phường trống, phường nhạc đón rước, rồi bổ làm quan to. Ông còn khoe hơi bị to là “so với việc đặt khoa mục ở Trung Quốc từ xưa đến nay chưa từng có” [2].

Có điều đọc kỹ thì ân điển thứ 2 là: “Viên quan có trách nhiệm bắt dân làng trước hết dựng phủ đệ cho Tiến sĩ” [2]. Tức là cái nhà trong ân điển ấy do dân làng bỏ công ra làm. Vua ban nhà, còn nhà thầu thi công là dân cả làng. Khoa Đông Các (khoa thi đặc cách, ân điển còn hậu hơn tiến sĩ thường) thì lệ ghi cụ thể hơn nữa: dân phu cả tổng, cả huyện phải đến làm cho ông Nghè 1 cái nhà gỗ lim, lợp ngói, 3 gian [1].

Năm 1728 Phạm Khiêm Ích đỗ khoa này, được cưỡi voi về làng như trạng nguyên [3]. Ông thương dân tổng mình nghèo nên miễn cho họ khỏi làm nhà. Dân cảm ơn, tôn ông làm hậu thần, năm nào cũng mổ trâu cúng. Đến khi nhà Lê mất, các làng bỏ cúng hậu thần gần hết, riêng giỗ Phạm công thì “vẫn lấy lợn thay trâu bò cúng tế, không dám bỏ” [1]. Chỉ cần không bắt dân làm nhà cho mình thôi mà đã được thờ làm thần, anh em thử nghĩ xem cái lệ làm nhà nặng với dân đến đâu.

II - ÔNG NGHÈ ĐEO NỢ, BÀ NGHÈ MUA CHỒNG

Phạm Đình Hổ viết tiếp: cả tổng đến phục dịch, làm nhà cửa cho mình thì ông Nghè lại phải mở yến tiệc khao, đãi dân cả tổng để đền công, “thế tất phải xoay xở đi vay mượn cho xong việc” [1]. Ông Nghè nhà nghèo thì hoặc đi vay lãi “mà ký liều văn khế” hoặc bỏ vợ tấm cám, “dòm lấy con gái nhà giàu” để nhà ấy trả tiền cho [1]. Còn nhà giàu thì thả con săn sắt, bắt con cá rô, bỏ ra 1 khoản vinh quy là có ngay ông con rể tiến sĩ. Nói trắng ra, chồng tiến sĩ thời ấy cũng có giá niêm yết.

Ông bảo khoảng đời Cảnh Hưng, cái tệ bà Nghè mua chồng “không kể xiết được” [1]. Năm 1757, Phạm Tiến đỗ đầu thi Hội [4], có nhà giàu gả con gái cho, hứa chịu hết tiền vinh quy nhưng đến hôm vinh quy thì cô vợ mới cứ đòi đi trước bà vợ cả. Bà vợ cả kiện lên tận triều, thế là triều đình bắt lỗi ông, thôi không cất nhắc nữa [1]. Đỗ đầu thi Hội mà đường làm quan đi tong chỉ vì 1 đám rước.

Năm 1772 thì đến lượt chính Lê Quý Đôn, ông quan đã khoe 5 ân điển ở trên. Ông đem cháu gái gả cho 2 ông tân khoa là Võ Tôn Diễm và Nguyễn Bá Tôn. Khoe ân điển thì khoe, săn rể tiến sĩ thì vẫn săn, mà săn 1 lúc 2 ông. Về sau nhà ông Diễm vợ cả vợ lẽ không ai chịu ai, phải chia ra ở 2 nhà, còn vợ cả ông Tôn không đánh đổ được vợ lẽ, “tức giận quá thành chứng điên” [1].

Cũng năm ấy, ở phố Hàng Chiếu có 1 mụ già đến chơi nhà 1 ông nhà giàu, kể là mình quen 1 ông sắp đỗ tiến sĩ, nhà nghèo, chưa vợ, chẳng biết lấy gì mà vinh quy. Ô! Mụ chưa kịp nhắc đến tiền thì chủ nhà đã tự hứa: gả con gái cho thì tiền vinh quy “không phải lo gì cả”. Mụ dắt “quan tân khoa” đến xem mặt, xui cho ngủ lại với cô gái 1 đêm, chủ nhà còn biếu quà hậu. Yết bảng xong thì mụ biến mất, dò hết các ông tân khoa cũng chả thấy anh chàng nọ đâu (Phạm Đình Hổ bảo chuyện ấy truyền khắp kinh thành, ai nghe cũng buồn cười) [5]. Mụ già này mà sống bây giờ chắc đủ trình mở lớp dạy chốt sale.

III - 800 QUAN CHẠY CHỨC

Tính ra nhiều ông Nghè ra làm quan là mang theo 1 món nợ hoặc 1 nhà vợ đã bỏ tiền ra mua mình. Phạm Đình Hổ hỏi lại: như thế mà mong người ra làm quan giữ liêm khiết, không trái phép làm càn “thì sao được” [1]. Như ông Ngạn ở đầu bài, nhà vợ trả tiền vinh quy cho ông, rồi thấy chức quan đầu nhàn mà “không đủ tiêu”, vợ ông mới đi vay 800 quan đút lót trong phủ chúa để ông được bổ Đốc Đồng xứ Sơn Nam [1]. Tức là món nợ vinh quy đẻ ra món nợ chạy chức và ông mà không chết sớm thì 800 quan ấy rồi sẽ đi ra từ túi ai, chắc anh em cũng đoán được.

Dân có muốn rước ông Nghè không? Muốn chứ, làng có người đỗ thì cả làng, cả tổng được “dự phần vẻ vang” [6]. Cuối đời Cảnh Hưng triều đình có lệnh cấm hẳn, từ năm 1778 cái tệ ấy mới “bớt dần” [1], tức là bớt thôi chứ chưa hết.

Gần 140 năm sau, Phan Kế Bính vẫn tả y nguyên. Đỗ đại khoa thì cả huyện phải đi rước, rước về đến nhà thì “phải giết trâu mổ bò” mời làng. Ông Nghè nào trẻ tuổi chưa vợ thì nhà giàu xúm vào dòm ngó, có nhà còn cho thêm cả cửa nhà tiền của “để mua lấy tiếng bà nghè bà cống cho con” [6].

Còn ông Nghè nhà nghèo thì ông viết: “sĩ diện vẻ vang được một lúc, mà ôm xác lo trả nợ nửa đời người” [6]…

Nguồn:

[1] - Vũ Trung Tùy Bút - Phạm Đình Hổ, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, mục Việc thi cử.
[2] - Kiến Văn Tiểu Lục - Lê Quý Đôn, Phạm Trọng Điềm dịch, quyển II Thể lệ thượng, mục Chế độ khoa cử.
[3] - Đại Việt Sử Ký Tục Biên (1676-1789) - Viện Nghiên Cứu Hán Nôm dịch, đoạn chép khoa Đông Các năm 1728.
[4] - Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí - Phan Huy Chú, Khoa mục chí, khoa Đinh Sửu năm Cảnh Hưng thứ 18, tức năm 1757.
[5] - Vũ Trung Tùy Bút - Phạm Đình Hổ, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, mục Mẹo lừa.
[6] - Việt Nam Phong Tục - Phan Kế Bính, mục Đăng khoa.