Năm 1597, vua Lê Thế Tông đội nón đen, khoác áo trắng, đeo dây ở cổ, phủ phục ở cửa Nam Quan xin nhà Minh tha tội [1]. 57 năm trước, Mạc Đăng Dung cũng mặc áo trắng, quấn dây vào cổ, quỳ đúng ở cửa ải ấy.

Mạc Đăng Dung thì mang tiếng bán nước tới tận bây giờ. Còn vua Lê vừa cùng họ Trịnh đuổi được nhà Mạc khỏi Thăng Long, nên Toàn Thư của triều Lê ghi buổi quỳ ấy đúng 1 câu: “trong lễ giao tiếp, hai bên đều vui vẻ mừng nhau” [2]. Đi quỳ mà sử ghi cứ như đi họp lớp.

Thử hỏi 2 vụ giống hệt nhau, sao 1 ông thành nghịch thần, còn 1 ông thì vui vẻ?

I - NĂM 1540, SỢI DÂY Ở CỔ MẠC ĐĂNG DUNG

Tháng 11 năm 1540, quân Minh kéo đến sát biên giới, Mạc Đăng Dung dẫn cháu là Văn Minh với hơn chục bề tôi lên Nam Quan.

Lê Quý Đôn kể ông “vận áo trắng, tự quấn dây sợi vào cổ”, bỏ giày đi chân không, quỳ gối quay mặt về phương Bắc dâng tờ hàng biểu [3]. Toàn Thư kể thêm là ai cũng “cầm thước, buộc dây ở cổ”, nộp hết sổ sách đất đai, quân dân, quan chức cả nước, lại dâng mấy động ở châu Vĩnh An, trấn Yên Quảng cho Khâm Châu [2]. Minh Thực Lục thì ghi ngắn gọn: “tự trói đến cửa quân xin chịu tội” [1].

Nhà Minh hạ nước ta xuống làm “An Nam Đô thống sứ ty”, phong Đăng Dung làm Đô Thống Sứ, ban ấn bạc [2]. Tức là từ vua 1 nước, ông thành 1 viên quan tòng nhị phẩm của nhà Minh [4], kiểu được giao cái ghế trưởng ty dưới quyền Bắc Kinh thôi.

Lê Quý Đôn sau này xếp các vua Mạc vào mục Nghịch Thần Truyện [3]. Từ đó tới giờ, nhắc Mạc Đăng Dung là người ta nhớ cái sợi dây ở cổ trước tiên.

II - NĂM 1597, TỚI LƯỢT VUA LÊ

Quân Lê Trịnh lấy lại Thăng Long rồi, tưởng thế là xong. Thực ra nhà Minh vẫn chưa công nhận. Bề tôi nhà Mạc sang tố cáo quân ấy là họ Trịnh “tranh cường”, “không phải là quân trung hưng của con cháu nhà Lê” [2]. Nhà Minh bèn đòi vua Lê lên cửa quan “hội khám” (tức là ra trình diện cho quan Minh xét xem có đúng con cháu họ Lê không) [2]. Nghĩa là ông vua vừa lấy lại kinh đô phải đi chứng minh với người ngoài rằng mình là ai.

Năm 1596 vua Lê dẫn hơn 1 vạn quân lên chờ. Quan Minh lần lữa không ra, đòi “người vàng, ấn vàng theo lệ cũ” [2]. Người vàng là tượng đúc thay thân người có tội. Lệ này có từ đời con Lê Lợi, khi nhà Minh hạch tội vụ quân Minh bị giết ở Xương Giang, vua Lê phải “dâng người vàng thay Lợi chịu tội” [1]. Năm 1540 Mạc Đăng Dung cũng xin “theo lệ triều trước, hiến người vàng người bạc thay thế” [1]. Vòng đi vòng lại, giờ tới lượt con cháu Lê Lợi đúc người vàng.

Cuối năm ấy Đỗ Uông mang “hai người vàng người bạc” lên Lạng Sơn chờ, rồi lại về tay trắng (Toàn Thư bảo viên thổ quan Long Châu của nhà Minh ăn đút lót của nhà Mạc nên cố tình thoái thác) [2]. Thua trận rồi mà vẫn biết đường lo lót ở cửa quan, nhà Mạc cũng không phải dạng vừa đâu.

Tháng 4 năm 1597 vua Lê lên lần nữa, lần này kéo theo 5 vạn quân, qua cửa Nam Quan làm lễ hội khám [2]. Minh Thực Lục ghi (Lê Duy Đàm là tên húy của vua Lê Thế Tông): “Lê Duy Đàm đội nón đen, khoác áo trắng, đeo dây thao đến phủ phục tiến dâng tượng thay người, cùng với kỳ lão thần bộc chịu tội” [1].

Sau đó Phùng Khắc Khoan sang Bắc Kinh, mang theo “người vàng thay thân mình”, trầm hương, ngà voi. Vua Minh phong cho vua Lê đúng cái chức An Nam Đô Thống Sứ, cũng 1 quả ấn bạc [2]. Đi 1 vòng, ông vua trung hưng lĩnh y cái ghế của ông “nghịch thần”.

Phùng Khắc Khoan không chịu, dâng biểu cãi: “họ Mạc kia vốn là bề tôi của họ Lê nước An Nam, giết vua, cướp nước, thực là tội nhân của thượng quốc, mà lại ngầm xin chức Đô thống. Nay chủ của thần không có tội như họ Mạc, mà lại phải nhận chức như họ Mạc là nghĩa thế nào”. Vua Minh cười, bảo là mới lấy lại được nước, lòng người chưa yên, “hãy cứ nhận đi, sau sẽ gia phong tước vương cũng chưa muộn gì” [2].

Cái “sau” của vua Minh hóa ra là gần 50 năm. Tới năm 1646, khi nhà Minh đã mất Bắc Kinh, chạy về phương Nam, vua Vĩnh Lịch mới phong vua Lê làm An Nam Quốc Vương [2]. Hứa “để sau tính” mà gần 50 năm sau mới tính, sếp nào hay hứa tăng lương cũng phải gọi vua Minh bằng cụ :))

Còn nhà Mạc thì nhà Minh cũng không bỏ. Ngay trong lời bàn phong chức cho vua Lê, họ ghi luôn việc “an trí họ Mạc tại Cao Bằng để con cháu được tiếp tục thờ phượng” [1]. Ngưu Quân Khải, 1 nhà nghiên cứu Trung Quốc, chỉ ra ý đồ của Bắc Kinh: giữ cả 2 nhà, phong cả 2 làm Đô Thống Sứ, để 2 bên tự kìm chân nhau [4].

Bộ nhà Minh còn tâu thật lòng là giữ An Nam làm gì, “coi nơi này là ruộng đá, dẫu chiếm được cũng chẳng ích gì” [1]. Ruộng đá mà nhà Minh nuôi hơi bị khéo: 2 ông Đô Thống Sứ cùng lúc, 1 ở Thăng Long, 1 ở Cao Bằng.

III - AI CẦM BÚT

Phần Toàn Thư kể từ đời Lê Trang Tông về sau gọi là Bản Kỷ Tục Biên, do sử quan triều Lê trung hưng như Phạm Công Trứ, Lê Hy soạn, khắc in năm 1697 [2]. Nói toạc ra là người nhà của ông vua quỳ ở Nam Quan cầm bút, ăn cây nào rào cây nấy thôi.

Anh em để ý, Toàn Thư ghi đủ người vàng, ấn bạc, chức Đô Thống Sứ, cả lời cãi của Phùng Khắc Khoan. Có điều tới chuyện quỳ ở Nam Quan, Mạc Đăng Dung thì có dây ở cổ, chân không, quỳ gối, cúi đầu, còn vua mình thì “chỉnh đốn binh tượng”, “cử hành hội khám”, rồi “vui vẻ mừng nhau” [2]. Cùng 1 lần quỳ, ông kia thì ghi như biên bản bắt giữ, ông này thì ghi như bản tin thời sự.

Thời ấy cầu phong, nhận ấn của Bắc triều là lệ, từ Lê Lợi về sau nhà nào lên ngôi cũng sai sứ sang xin. Nên chỉ nhìn sợi dây ở cổ thì chưa nói được là nhục hay vinh. Người cầm bút chấm điểm theo 2 chữ chính danh. Vua Lê là chủ cũ đi lấy lại nhà mình, quỳ thì ghi là “giao tiếp”. Mạc là bề tôi cướp ngôi, quỳ thì ghi là tự trói chịu tội.

Bên nhà Minh thì ghi ngược hẳn. Năm 1541 vua Gia Tĩnh phán Mạc Đăng Dung “tự trói đến cửa quân xin chịu tội, khác với hai họ Lê kia hung hãn”, 2 họ Lê ở đây là Hồ Quý Ly và Lê Lợi [1]. Đến năm 1597 bộ nhà Minh vẫn gọi Lê Lợi là “dối trá tự lập” [1]. Tức là ông vua sử ta thờ làm anh hùng thì sử Minh xếp dưới cả Mạc Đăng Dung.

Xem bóng đá cũng y chang. Cùng 1 pha vào bóng, cổ động viên đội nhà bảo tranh chấp bình thường, cổ động viên đội khách bảo chơi xấu.

Lý lẽ bênh vực nhà Lê mạnh nhất chính là lời Phùng Khắc Khoan: Mạc là bề tôi giết vua cướp ngôi, Lê là chủ cũ. Có đúng thế không? Đúng 1 phần. Toàn Thư ghi vua Lê Cung Hoàng “bị Mạc Đăng Dung giết” [2]. Mạc lại dâng mấy động ven biển Yên Quảng, chuyện mà trong các nguồn mình đọc không thấy nhà Lê làm năm 1597. Tội cướp ngôi, tội dâng đất là tội thật của nhà Mạc, không ai cãi được.

Ngặt cái Khoan chỉ cãi được cái tên. Áo trắng, sợi dây, người vàng, ấn bạc, vua Lê nhận đủ cả. Vua Minh nghe Khoan cãi xong thì cười, phán thêm: “ngươi hãy kính theo, chớ có từ chối”. Toàn Thư ghi tiếp: “Khoan liền bái nhận ra về” [2]…

Nguồn:

[1] - Minh thực lục - Quan hệ Trung Quốc - Việt Nam thế kỷ XIV-XVII, tập 3, Hồ Bạch Thảo dịch, mục Anh Tông thực lục quyển 227, Thế Tông thực lục năm Gia Tĩnh thứ 19 và 20, Thần Tông thực lục năm Vạn Lịch thứ 25 (mục [1288]).
[2] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Cung Hoàng Đế và Bản kỷ tục biên, các năm Nguyên Hòa thứ 8 và thứ 9 (1540, 1541), Quang Hưng thứ 19, 20, 21 (1596-1598), Phúc Thái thứ 4 (1646), lời giới thiệu bản dịch.
[3] - Đại Việt thông sử - Lê Quý Đôn, Nghịch thần truyện, truyện Mạc Đăng Dung.
[4] - Vương triều Mạc với sự nghiệp canh tân đất nước, kỷ yếu hội thảo, bài dẫn sách năm 2000 của Ngưu Quân Khải về chính sách của nhà Minh, nhà Thanh với 2 họ Lê, Mạc.