Hồi đi học, chắc ai cũng từng bị phạt cả lớp chỉ vì 1 bạn nói chuyện. Đi làm thì 1 người đi muộn, cả phòng mất danh hiệu thi đua cuối năm. Ai bị phạt lây cũng ấm ức, mình có làm gì đâu cơ mà. Có điều ấm ức xong thì lần sau tự khắc quay sang nhắc bạn bên cạnh trật tự. Bảo sao cái lệ ấy cứ sống mãi!
Nhiều người nghĩ đấy là cái thói của mấy ông thầy, mấy ông sếp lười, không chịu tìm ra ai sai. Thực ra không phải thế. Đọc lại sách binh với sử cũ mới biết, cái lệ ấy có từ lâu lắm rồi, ngày xưa nó nằm hẳn trong luật quân đội, mà phạt nặng hơn nhiều, có khi mất đầu. Thử hỏi 1 người làm sai, cớ sao bắt người khác chịu tội thay?
I - CHA MẸ VỢ CON CŨNG CÓ TỘI
Binh Thư Yếu Lược, mục Quân lễ, có 1 đoạn lấy từ Võ Kinh của Tàu: “quân (di thú) đi sau tướng lại mà đến sau chỗ đại tướng một ngày thì cha mẹ vợ con cùng bị tội hết; quân trốn về nhà một ngày mà cha mẹ vợ con không bắt hay nói ra thì cũng đồng tội” [1].
Câu dịch đọc hơi khó hiểu. “Đi sau” ở đây là đến muộn chứ không phải đi phía sau lưng đại tướng (chả lẽ lúc nào lính cũng phải chạy trước mặt tướng). Chữ di thú là người dịch thêm vào, chỉ lính được gọi đi đồn thú, giữ biên ải nơi xa, như “lính thú” trong ca dao. Đại khái là có lệnh tập trung quân, quan chỉ huy của anh lính đã có mặt ở doanh trại đại tướng rồi mà anh lính đến trễ 1 ngày, thì cha mẹ, vợ con ở nhà bị tội hết. Còn lính đã vào quân rồi mà trốn về nhà thì cha mẹ, vợ con phải bắt giải nộp, không bắt thì cũng chung tội với con.
Bản diễn ca Võ Kinh Trực Giải Quốc Ngữ Ca còn tóm lại cho dễ nhớ: “đi thú giữ sau tướng viên, một ngày thì cũng tội liền vợ con” [1].
Chưa hết. Đánh trận mà đại tướng chết, các quan đi theo không liều chết với địch thì chém, “những lính theo gần ở tả hữu đại tướng khi ra trận cũng đều chém hết” [1]. Trong ngũ (nhóm 5 người lính) có người chết mà không lấy được xác về “thì các người đồng ngũ đều bị đoạt hết công, lấy được xác thì đều tha tội” [1]. Sách còn coi việc “ngăn cái tệ trốn về và cấm binh bỏ trốn” là điều thắng thứ nhất của quân, việc “thập và ngũ cùng liền nhau và khi chiến đấu quan binh cùng cứu nhau” là điều thắng thứ 2 [1].
Lưu ý, người dịch nói rõ trong lời giới thiệu, cuốn sách này do nhiều đời Trần, Lê, Nguyễn nối nhau biên soạn, có nhiều đoạn lấy từ binh thư của Tàu [2]. Mà cái lệ bắt người này chịu tội cho người kia thì bên Tàu có từ lâu lắm rồi.
Sách Hàn Phi Tử kể Thương Ưởng dạy vua Tần Hiếu công “thi hành phép ngũ gia và thập gia liên bảo, nhà nào có tội, nhà khác phải tố cáo, nếu không thì bị liên lụy” [3]. Tức là 5 nhà, 10 nhà buộc vào nhau, nhà này phải canh nhà kia. Nước Tần nhờ thế mà giàu mạnh, về sau nuốt cả 6 nước. Còn Thương Ưởng thì sau khi Hiếu công mất bị xe xé xác. Hàn Phi giải thích là “tại bọn đại thần oán pháp thuật mà dân chúng ghét sự cai trị” [3]. Người lập phép cho nước mạnh lên lại bị chính người trong nước ghét.
Phải thấy rằng 1 ông tướng không thể canh nổi mấy vạn người lính, đêm hôm 1 anh lính lẻn về quê thì ai biết? Thế nên các cụ bắt chính người đứng cạnh canh hộ. Anh lính muốn trốn thì phải nghĩ tới mẹ già, vợ con ở quê, vì về đến nhà thì chính người nhà phải trói anh lại giải lên quan, không thì cả nhà mang tội. Người đứng cạnh vừa là đồng đội vừa là lính gác, nhà nước khỏi tốn đồng nào thuê người canh.
II - ĐẾN NÉT MẶT CŨNG CÓ THỂ BỊ CHÉM
Mục Hành Quân trong Binh Thư mở đầu bằng câu: “tội lớn thì giết, tội nhỏ thì răn, vì muốn khiến lòng quân sợ tướng hơn là sợ địch” [4].
Sợ đến đâu thì xem mục Hiệu lệnh. Mục này kể 1 loạt hạng “quân” phải chém. Có tội to như bỏ chạy, lộ quân cơ cho địch biết. Nhưng có cả tội “oang oang cười nói như không có người”, gọi là quân kiêu. Sai làm việc mà “ngậm miệng không thưa, gục đầu cúi mình, nét mặt khó khăn” thì gọi là quân nhát [5]. Cả 2 hạng đều phải chém.
Lúc ra trận thì còn ghê hơn. Ai “có sắc lo buồn mà xoăn xoe, nhìn nhau mà chập chừng mắt, bỏ chiêng trống mà không đánh, đều phải chém cả” [5]. Tức là đứng trong hàng mà mặt lộ vẻ sợ, mắt liếc sang người bên cạnh, cũng có thể mất đầu. Ô! Lính ra trận mà không được phép sợ?!
Lại lưu ý, mục ấy còn mấy điều phạt cả người đứng trên. Lính đánh nhau vì thù riêng đến chết người thì chém, “người cai quản cũng bị phạt”. Lính nhận cơm rượu của người lạ mà ăn phải thuốc độc của địch thì “người cai quản bị tội nặng” [5].
Binh Thư còn dẫn lời Thái Công: “tướng lấy việc giết được người lớn làm uy; thưởng cho người nhỏ thì sáng” [1]. Nói nôm na, muốn cả quân sợ thì chém 1 ông có chức có quyền, còn thưởng thì thưởng tới tận kẻ chăn trâu, nấu bếp.
Hồ Quý Ly làm đúng như sách. Năm 1380 đánh quân Chiêm, tướng Nguyễn Kim Ngao quay thuyền lại để tránh mũi nhọn của giặc. Toàn Thư viết: “Quý Ly chém Ngao để rao trong quân. Các quân nổi trống hò reo mà tiến” [6]. Chém xong 1 ông tướng thì cả quân hò reo xông lên, chả biết là hăng máu hay là sợ!
III - DÂY LIÊN ĐỚI DÀI TỚI TẬN LÀNG
Thời Lý, năm 1043, vua xuống chiếu lính bỏ trốn quá 1 năm thì đánh 100 trượng, “thích vào mặt 50 chữ”, ai quay về thì cho về chỗ cũ [7]. Năm 1059 lại định hiệu cấm quân, “thích vào trán ba chữ Thiên tử quân” [8]. Chữ đã thích lên mặt, lên trán thì có trốn đi đâu cũng chắc cú bị nhận ra. Thời ấy chưa có căn cước gắn chip, nhà nước in thẳng lên mặt luôn cho tiện.
Năm 1427, đang vây thành Đông Quan, Lê Lợi ban 10 điều quân luật, như làm huyên náo trong quân, nghe trống mà không tiến, “ngủ say bỏ canh, bỏ hàng ngũ ngầm trốn về”, “lén lút thả riêng cho người họ nhà vợ không làm quân dịch”, rồi kết luận “mười điều trên đây, kẻ nào phạm phải đều bị chém” [9]. Luật nặng thật, có điều đọc cả 10 điều không thấy điều nào bắt cha mẹ hay người cùng ngũ chịu tội thay.
Cũng trong lệnh ấy, Lê Lợi hứa đánh xong Đông Quan sẽ cho 25 vạn trong 35 vạn quân về nhà làm ruộng, “một nhà 3 người thì 1 người làm quân”, lại tha mọi thứ thuế dịch 3 năm [9]. Ông vừa dọa chém vừa hứa cho về, chính sách cây gậy và củ cà rốt đủ cả.
Sang thời Lê Thánh Tông thì số người phải chịu tội thay nhiều hẳn lên. Theo Lịch Sử Tư Tưởng Quân Sự Việt Nam, chương Quân chính trong Luật Hồng Đức có 43 điều. Điều về lính trốn ghi: lính tại ngũ bỏ trốn thì xử tội đồ, tái phạm thì xử tội lưu, “người chứa lính trốn thì xử tội đồ làm khao đinh; quan xã dung túng mà không bắt thì tội nhẹ hơn người lính trốn một bậc; quan lộ, quan huyện không biết thì phải biếm hay cách chức” [10].
Tức là 1 anh lính trốn về làng thì người cho anh ngủ nhờ có tội, ông quan xã có tội, ông quan huyện ở tận huyện lỵ chả biết mặt anh lính ra sao cũng có thể bị cách chức. Thế thì cả làng phải canh anh lính hộ triều đình, chứ còn sao nữa.
Thời Nguyễn thì tính toán hơi bị kỹ. Tháng 1 năm 1829, Minh Mạng định lính trốn lần đầu đánh 90 trượng, lần 2 đóng gông 2 tháng rồi đánh 100 trượng, lần 3 thì xử thắt cổ, giam lại chờ vua quyết [11]. Tháng 12 năm 1832 lại ra luật cho người quản lính: lính đang tại ngũ mà ăn cướp, giết người, đốt nhà, “một người lính vi phạm thì suất đội bị phạt 30 trượng, hai người vi phạm thì phạt 60 trượng. Mức phạt tối đa là 100 trượng thì bị cách chức, còn suất thập được miễn tội” [11]. Suất đội là người đứng đầu 1 đội lính, suất thập là người trông 1 thập (nhóm 10 người).
Luật binh triều Nguyễn có 58 điều, lính trốn lần đầu đánh 100 trượng, tái phạm thì xử trảm giam hậu (chém nhưng giam lại chờ xét), “những người che giấu, lý trưởng và quản suất cũng bị phạt” [11].
Bây giờ người ta hay nói “trách nhiệm người đứng đầu”. Hóa ra thời Minh Mạng đã có rồi, mà chỉ tiêu còn tính hẳn ra trượng. Cứ mỗi lính phạm tội thì ông suất đội ăn thêm 30 trượng! Chưa kể suất thập trông có 10 người thì lại được miễn. Không biết ngày ấy có ông suất đội nào xin xuống làm suất thập không?
IV - TỰ THÍCH CHỮ SÁT THÁT
Năm 1285, quân Nguyên đánh vào Gia Lâm, Vũ Ninh, Đông Ngàn. Toàn Thư viết: “bắt được quân của ta, thấy người nào cũng thích hai chữ Sát Thát bằng mực vào cánh tay, chúng tức lắm, giết hại rất nhiều” [12]. Thát là Thát Đát, tức người Mông Cổ, Sát Thát là giết giặc Mông Cổ.
Ô Mã Nhi bắt bẻ sứ giả Đỗ Khắc Chung rằng vua Trần vô lễ, “sai người thích chữ Sát Thát”. Khắc Chung đáp: “chó nhà cắn người lạ không phải tại chủ nó. Vì lòng trung phẫn mà họ tự thích chữ thôi, Quốc Vương tôi không biết việc đó. Tôi là cận thần, tại sao lại không có?” [12]. Nói rồi ông giơ cánh tay ra cho Ô Mã Nhi xem. Ông quan văn đi sứ mà gan phết!
Có đúng là lính tự thích, vua không biết không? Chưa chắc, vì đấy là lời 1 ông sứ giả đang phải gỡ tội cho vua mình. Có điều lời ấy thật hay giả thì cái chữ trên tay vẫn là thật. Thời Lý thì nhà nước thích chữ lên mặt lính bỏ trốn. Năm 1285 thì lính mang chữ trên tay, mà tay đã có 2 chữ ấy thì bị bắt là chết, chả còn đường nào mà hàng giặc.
Lại nhớ bài Hịch Tướng Sĩ (Toàn Thư ghi lại toàn văn ở đoạn kể Trần Quốc Tuấn mất năm 1300). Trần Quốc Tuấn kể ông đã đối đãi với người dưới trướng thế nào: “người không có áo, ta cho áo mặc, kẻ không có ăn, ta cấp cơm ăn. Quan thấp thì ta thăng chức, lương ít thì ta cấp bổng… lúc trận mạc thì cùng nhau sống chết, khi ở nhà thì cùng nhau vui cười” [13].
Nguồn:
[1] - Binh thư yếu lược - Trần Quốc Tuấn (tương truyền), bản dịch Nhà xuất bản Công an Nhân dân, quyển I, mục Quân lễ, phụ phần Thưởng phạt, có trích Võ kinh chương Binh lệnh hạ.
[2] - Binh thư yếu lược, phần Giới thiệu.
[3] - Hàn Phi Tử - Hàn Phi, Nguyễn Hiến Lê và Giản Chi dịch, thiên Hòa thị.
[4] - Binh thư yếu lược, quyển II, mục Hành quân.
[5] - Binh thư yếu lược, quyển I, mục Hiệu lệnh.
[6] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, năm Xương Phù thứ 4, tức năm 1380.
[7] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Lý, năm Minh Đạo thứ 2, tức năm 1043.
[8] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Lý, năm Chương Thánh Gia Khánh thứ 1, tức năm 1059.
[9] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ thuộc Minh, năm Đinh Mùi, tức năm 1427.
[10] - Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam, tập 2 - Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, phần quân đội thời Lê sơ.
[11] - Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam, tập 2, phần quân đội triều Nguyễn.
[12] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, năm Thiệu Bảo thứ 7, tức năm 1285.
[13] - Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, năm Hưng Long thứ 8, tức năm 1300.