Hải Thượng Lãn Ông thấy trước phủ chúa sắp đổ là nhờ chính tay cụ bắt mạch cho 2 người bệnh mà cả phe Quận Huy đang dựa vào. Quận Huy có người báo hẳn hoi mà vẫn gạt đi, vì ông đã đặt cả đời mình vào cái ghế ấy.
Ngày 12 tháng 10 năm Nhâm Dần (1782), cụ lén thuê đò rời kinh thành. Chưa đầy 2 tuần sau, người tiến cử ông bị kiêu binh giết ngay giữa phủ chúa.
Cụ đi vội đến mức nói dối, phao tin là đi đường bộ để không ai ngăn cản. Còn ông quan kia thì được người nhà báo trước, khuyên bỏ trốn, mà vẫn ngủ lại trong phủ như mọi đêm.
I - CỤ CHẠY VÌ THANH CAO?
Sách Ngữ văn 11 có bài Vào Phủ Chúa Trịnh, trích từ Thượng Kinh Ký Sự của cụ. Hồi đi học, mình cũng được giảng là cụ thanh cao, coi khinh danh lợi, nhớ núi nên xin về. Cuốn tiểu sử Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác còn viết cụ “chán ghét công danh”, lại bảo về kinh lần 2 thì cụ “chữa cho Trịnh Sâm khỏi” [2]. Nghe thì xuôi tai, chép nguyên vào bài kiểm tra 15 phút là ăn điểm chắc.
Thực ra không hẳn thế. Lúc nhận lệnh triệu về kinh, cụ sợ thật, “người như ngốc như si giờ lâu”. Có điều nằm nghĩ cả đêm, cụ lại mong chuyến đi giúp bộ sách thuốc Tâm Lĩnh viết 30 năm có người biết đến, “bất giác mừng rỡ, mặt mày hớn hở” [1]. Tức là cụ chả ghét danh tí nào, cụ chỉ mong sách thuốc của mình có người dùng chứ. Cái mừng này thì mình hiểu, viết bài mà có người đọc hết là vui cả ngày :))
Còn vụ chữa khỏi bệnh cho chúa Trịnh Sâm thì sai bét. Quan Chính Đường (tức Quận Huy Hoàng Đình Bảo, người tiến cử cụ) kéo cụ ra hỏi nhỏ, cụ nói thẳng: “thể chất và tinh thần suy kiệt và mệt mỏi quá rồi, thế không thể trổi dậy được nữa!”. Ông nghe xong “buồn hiu, thở dài một tiếng, nằm vật xuống giường” [3].
Cụ ghi luôn lý do: chúa coi ông là tâm phúc, định “thác cô” (gửi con nhỏ) cho ông [3]. Chúa mất ngay trong năm ấy. Chả biết cuốn tiểu sử kia lấy chữ “chữa khỏi” ở đâu ra.
Thế thì cụ sợ cái gì?
II - 2 NGƯỜI BỆNH VÀ 1 CÁI GHẾ
Đơn giản thế này: phe Quận Huy nắm được phủ chúa là nhờ 2 người, mà cả 2 đều đang ốm nặng và đều do cụ bắt mạch.
Người thứ nhất là chúa Trịnh Sâm, bệnh cũ cứ tái đi tái lại, sợ gió sợ nắng, sập ngự phải che trướng thủy tinh, trong cung thắp nến suốt ngày đêm [4].
Người thứ 2 là cậu Trịnh Cán, con bà Đặng Thị Huệ, mới 5, 6 tuổi. Chúa bỏ con trưởng Trịnh Tông để lập cậu làm thế tử, giao cho Quận Huy phò tá. Cậu ốm từ lúc còn ẵm ngửa, “bụng to, rốn lồi, da nhợt, gân xanh, chân tay gầy khẳng khiu” [4].
Thầy thuốc vào phủ chữa cho cậu đều được thăng quan, có ông lái buôn người Hoa cũng được phong tước hầu. Thuốc thang tốn hàng trăm vạn mà bệnh vẫn không khỏi [4]. Lái buôn vào phủ chữa bệnh mà cũng lên tước hầu, đúng là chọn ngành quan trọng hơn chọn trường.
Thiên hạ thì biết thừa cái ghế ấy lung lay ở đâu. Hoàng Lê Nhất Thống Chí ghi lại câu ca dao người ta đặt ra hồi ấy, chơi chữ đúng tên 2 anh em: “đục cùn thì giữ lấy tông / Đục long, cán gãy, còn mong nỗi gì?” [4]. Dân gian chơi chữ cũng ác phết.
Ai chứ cụ thì thấy cái “cán” ấy gãy tới đâu rõ nhất, vì chính tay cụ bắt mạch. Cậu vừa lên ngôi chúa đã bị cảm, bệnh cũ nặng thêm. Cụ thấy thế nguy “chẳng làm gì hơn được” nên kêu ốm không vào hầu.
Lúc chào đi, cậu chúa đang được quan ẵm trong lòng, khen trà của cụ ngọt. Cụ chỉ nghĩ trong bụng: “đã bị thuốc lạnh làm hại nhiều rồi!” [5].
Thế nên cụ cố không để mình bị buộc vào phe ấy. Được ban lương bằng suất 20 lính, cụ thức trắng rồi cáo ốm. Ai đời được tăng lương mà lo tới mất ngủ. Quan Chính Đường muốn cấp gạo cho người theo hầu, cụ “bền lòng từ chối” để khỏi “sa vào dàn khóa của người” [1].
Đến lúc xin về thì cụ nói dối là ở nhà có người ốm nặng. Lý do xin nghỉ kinh điển của dân văn phòng, hóa ra có từ thế kỷ 18. Chính quan Chính Đường lúc ấy cũng bảo: “ngày nay sự thế đã khác” [5].
Cụ không viết câu nào kiểu “tôi biết sắp có binh biến”. Nhưng 1 ông lang biết 2 người bệnh khó qua, lại biết cả phe Quận Huy sống nhờ 2 người ấy, thì chả cần làm thầy bói cũng thấy cái ghế sắp đổ.
III - NGƯỜI KHÔNG CHỊU THẤY
Quận Huy thì có người báo hẳn hoi. Người nhà biết kiêu binh sắp nổi dậy, khuyên ông bế tân chúa đi trốn hoặc gọi quân vào phủ giữ mình. Ông gạt đi chắc nịch: “xưa nay thói đời vẫn hay phao nhảm, chưa chắc việc đó đã có thật. Mà dù có đi nữa thì cứ để thong thả rồi cũng tra ra, chúng nó trốn đi đằng nào được” [4].
Đêm ấy ông ngủ trong phủ, chỉ đem vài người hầu như mọi ngày, “tuyệt không phòng bị gì” [6].
Sáng hôm sau, cuối tháng 10, kiêu binh đánh trống kéo vào phủ. Quận Huy cưỡi voi ra quát, dây cung đứt, súng tịt ngòi, ông bị lôi xuống đánh chết. Hoàng Lê Nhất Thống Chí kể quân lính còn “phanh bụng quận Huy lấy gan ăn sống” [4]. Cậu Cán bị phế xuống làm Cung Quốc Công, chưa được bao lâu thì ốm chết [7].
Phải công nhận là Quận Huy chả kém cỏi gì, thi Hương đỗ, thi võ lại đỗ tạo sĩ [6]. Có điều ông đã nhận di mệnh của tiên vương, cả đời ông đặt hết vào cậu bé ấy. Thấy cái ghế sắp đổ tức là phải thấy chính mình sắp đổ theo. Bảo sao ông chỉ nghe ra mấy lời “phao nhảm”.
Đi làm công ty bây giờ cũng y chang. Đã đứng hẳn về phía 1 ông sếp thì nghe tin sếp sắp bị thay, người ta cũng hay bảo là tin đồn.
Còn cụ thì ngay từ đầu đã tránh dây dưa với phủ chúa. Lúc cụ đi, quan Chính Đường đưa 50 quan tiền làm lộ phí, cụ cũng chỉ nhận 10 [5]. Chả vướng gì thì nhìn ra sớm.
Ngày mồng 2 tháng 11 cụ về tới nhà. Mấy hôm sau tin dữ tới, cụ ghi: “quan Chính Đường bị hại, toàn gia bị giết”, rồi viết tiếp: “tôi lại mừng thầm” [8]…
Nguồn:
[1] - Thượng kinh ký sự - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, mục Lên Đường, mục Chẩn Bệnh Thế Tử và mục Dọn Nhà.
[2] - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác - nhiều tác giả, bài tiểu sử Hải Thượng Lãn Ông.
[3] - Thượng kinh ký sự - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, mục Chữa Bệnh Không Thành.
[4] - Hoàng Lê nhất thống chí - Ngô gia văn phái, hồi 1 và hồi 2.
[5] - Thượng kinh ký sự - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, mục Bạch Truật.
[6] - Đại Việt sử ký tục biên (1676-1789) - Viện Nghiên cứu Hán Nôm dịch, năm Cảnh Hưng thứ 43, tức năm 1782.
[7] - Lê Quý kỷ sự - Nguyễn Thu, năm Nhâm Dần, tức năm 1782.
[8] - Thượng kinh ký sự - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, mục Về Nhà.