Mình có dịp đọc lại Hoàng Lê Nhất Thống Chí. Học trò ai cũng học hồi 14 (đoạn vua Quang Trung đại phá quân Thanh), còn hồi 2 thì không có trong sách giáo khoa. Ở hồi 2 có 1 cảnh thế này. Năm 1782, đám lính vừa giết xong quan phụ chính, rước thế tử Trịnh Tông lên làm chúa. Gấp quá không có sập, họ “dùng tạm chiếc mâm vẫn bày cỗ lộc làm ghế”, đặt chúa ngồi lên, 8 người khiêng, chốc chốc lại nâng bổng lên đầu, “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng phật” [1].

1 ông chúa, trong ngày lên ngôi, bị chính lính của mình đặt lên mâm cỗ mà tung hứng. Lễ đăng quang phiên bản tiết kiệm, ngai vàng mượn tạm đồ nhà bếp. Đám lính ấy là ai, họ cậy vào cái gì mà dám làm thế?

I - LÍNH CON CƯNG CỦA PHỦ CHÚA

Đám lính ấy là lính Tam Phủ, tuyển ở 3 phủ Thanh Hóa và 12 huyện Nghệ An, đóng ở kinh thành để giữ cung vua, phủ chúa. Gọi là ưu binh vì họ được ưu đãi hơn lính các nơi khác: có lương tiền, lương gạo hằng tháng, có phụ cấp, năm 1728 mỗi người còn được cấp 5 mẫu ruộng hạng nhất ở quê [2]. Lại là người cùng quê với vua Lê, chúa Trịnh, nên theo Lịch Sử Tư Tưởng Quân Sự Việt Nam, họ “thường hay khinh nhờn, ngạo mạn” [2].

Phan Huy Chú nhận xét về đám lính này: “ưu binh từ khoảng giữa đời Lê về sau, được an nhàn lâu ngày, sinh ra kiêu hỗn… Có việc chinh chiến thì hốt hoảng sợ hãi, mà khi vô sự thì cậy thế lăng loàn, không ngăn cản nổi” [2]. Nói nôm na là được nuôi để giữ chúa, để đánh giặc, mà có việc thì sợ, còn không có việc thì hống hách. Kiểu lính này mà in danh thiếp thì chức danh phải ghi là chuyên viên hống hách thời bình.

II - AI DẠY LÍNH LÀM LOẠN

Năm 1782 chúa Trịnh Sâm mất. Quận Huy Hoàng Đình Bảo theo di mệnh lập con nhỏ là Trịnh Cán, còn con trưởng là Trịnh Tông (sử nhà Nguyễn gọi là Trịnh Khải) thì vẫn bị giam [3].

Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết người đi xui lính là Dự Vũ, “bầy tôi cũ của Khải”, lẻn vào chỗ lính đang uống rượu mà “nói vụng với quân sĩ” [3]. Hoàng Lê Nhất Thống Chí cho biết thêm, Dự Vũ là “người đầu bếp” của thế tử, được thế tử sai “làm cơm rượu, mời bọn biện lại trong đám thân quân tới đánh chén” [1]. Dự Vũ hứa với họ, tôn phò được thế tử thì tên tuổi “sẽ chép trong thư đỏ, khoán sắt” [3] (tức là được ban văn thư, khế ước cho con cháu được miễn tội).

Đấy, người đầu tiên đem chuyện phế lập đến bàn với lính là người của chính phủ chúa chứ ai, bằng 1 mâm cơm rượu và 1 lời hứa ngọt xớt. Bữa nhậu ấy mà ghi vào báo cáo bây giờ thì phải gọi là hội nghị xúc tiến đầu tư. Còn quan đại thần Nguyễn Hoàn nghe chuyện thì tỉnh bơ: “việc đã như thế, để mặc các quân sĩ muốn làm thế nào thì làm” [3].

Sáng 24 tháng 10 năm 1782, 1 anh quân lại (lính làm giấy tờ) tên là Nguyễn Bằng, người “được người làng thuê đi lính thay” [1], đánh trống làm hiệu [3]. Quận Huy cưỡi voi ra giữa sân phủ quát lính về chỗ. Hoàng Lê Nhất Thống Chí tả lại: “Quân lính vốn sợ Huy, thấy hắn cưỡi voi, lại càng khiếp đảm, đều ngồi sụp xuống nghe lệnh… Nhưng chỉ được một lát, bao nhiêu người đang ngồi lại nhao nhao đứng dậy, kéo ập vào trước đầu voi” [1]. Lính lấy câu liêm móc cổ ông kéo xuống đánh chết, rồi “phanh bụng quận Huy lấy gan ăn sống” [1].

Phải thấy rằng đến phút chót lính vẫn còn sợ, còn ngồi sụp xuống trước ông quan cưỡi voi. Cái uy của 1 viên quan phụ chính chỉ giữ được đám đông ấy “một lát”…

III - GIẾT QUAN THÌ ĐƯỢC THĂNG CHỨC

Xong việc thì đến chuyện thưởng. Cương Mục viết: “quân sĩ cậy công cứ đòi ban thưởng mãi” [3]. Thế là “các quân thuỷ, quân bộ ở trong kinh ngoài trấn đều được thăng chức một bậc”, mỗi người lại được cấp 1 đạo “không đầu sắc”, tức là tờ sắc phong chức nhỏ mà “họ tên người được sắc lệnh ấy vẫn để trống” [3], muốn điền tên con cháu nào vào thì điền. Sắc phong mà phát kiểu này thì khác gì phiếu bé ngoan để trống tên, mang về cho đứa nào thì đứa ấy ngoan.

Nghĩa là giết 1 ông quan to xong thì cả quân được lên 1 bậc, lại được phát chức tước mang về cho người nhà. Cương Mục kết luận: “từ đấy, kiêu binh ngày càng càn rỡ” [3]. Chả có gì lạ cả. Người ta vừa được dạy rằng giết quan thì được thăng chức, thì lần sau người ta còn sợ ai?

Lính kéo đi phá nhà, lùng giết bè đảng của quận Huy, giết luôn cả “những viên quan hầu mọi ngày có tính nghiệt ngã mà quân lính vẫn ghét”. Chúa cấm không được, cuối cùng phải sai người “bắt phứa lấy một người thường dân ở gần đó đem chém để ra oai” [1]. Ô! Binh thư có câu, tướng muốn có uy thì phải chém người lớn. Ở đây chúa không dám chém lính, đành chém 1 người dân chẳng dính dáng gì để lấy uy.

Phạm Đình Hổ, người sống ở kinh thành đúng thời ấy, ghi rằng khoảng năm 1782, 1783, lúc “quân Tam phủ biến loạn, cậy công làm càn”, nhiều người đội nón Nghệ “để lẫn với quân lính” [4]. Tức là dân kinh thành phải đội nón cho giống lính Tam Phủ thì ra đường mới yên thân.

IV - KẾ BẺ ĐŨA

Năm 1784, Nguyễn Lệ (tức Nguyễn Khản) và Dương Khuông, em của thái phi, vào nắm việc chính sự, “ngày đêm mưu tính, chú ý về việc ức chế kiêu binh” [5]. 1 đám lính kéo vào sân điện xin vua phong chức cho cha mẹ mình, chúa sai Nguyễn Triêm đi bắt, được 7 người. Dương Khuông chắc nịch đòi chém cả 7: “ví như một nắm đũa cứng không thể bẻ cả được, cứ rút tỉa lấy một vài cái mà bẻ, lâu ngày tự khắc phải hết” [5].

Lính họp nhau bàn: “ngày nay mà có được triều đình này đều do công sức chúng ta, thế mà họ không lấy làm ơn, lại lấy làm oán” [5]. Hoàng Lê Nhất Thống Chí còn thêm 1 câu của 1 người lính: “chúng ta không biết bẻ, chỉ biết đả thôi!” [6].

Rằm tháng giêng nhuận năm ấy, lính phá tan nhà Nguyễn Lệ, nhà Dương Khuông, rồi vác siêu đao vào tận phủ chúa đòi người [5]. Chúa và thái phi phải đem tiền bạc ra chuộc mạng cho Dương Khuông. Còn Nguyễn Triêm thì lính nhất định đòi, “phải xin mỗi người một miếng thịt để nhắm rượu” [6]. Cuối cùng, Cương Mục viết, chúa “bất đắc dĩ bảo Triêm ra, quân sĩ lấy gạch đá đánh chết” [5].

Thế là kế bẻ đũa toang. Lính còn bắt chúa xử lại vụ án, “bảy tên lính bị chém ngày trước đều được đền mạng” [6]. Từ đó “các vị công hầu gặp họ đều phải quay xe tránh sang lối khác” [6], còn việc thay tướng, đổi quan “cũng đều do miệng quân sĩ nói ra mới xong” [5]. Dân mạng bây giờ hay nói quay xe, hóa ra các cụ công hầu quay xe từ hơn 200 năm trước rồi.

Thử hỏi, kế bẻ đũa nghe thì hay, sao lại hỏng việc? Theo mình, vì cái nắm đũa ấy chính phủ chúa đã bó lại từ năm 1782, bằng tiền thưởng, bằng những tờ sắc phong để trống tên. Lính nhớ rõ ai đưa chúa lên ngôi, nên đến lúc bị chém thì họ coi là chúa trở mặt với người có công. Chính miệng họ nói ra điều ấy: “họ không lấy làm ơn, lại lấy làm oán”.

V - DÂN VỚI LÍNH THÀNH THÙ

Tháng 2 năm 1784, các trấn quanh kinh thành định cùng khởi binh giết kiêu binh, hẹn đón chúa ra ngoài trước. Lính biết tin, “chia nhau ngày đêm canh giữ phủ chúa Trịnh rất nghiêm ngặt” [5]. Lính được nuôi để giữ chúa, giờ thì giữ chúa không cho chạy. Cương Mục viết tiếp: “quân sĩ nào đi đường một mình, thường bị dân quê đón đường giết chết. Quân và dân coi nhau không khác gì giặc cướp thù hằn” [5].

Năm 1786, quân Tây Sơn ra Bắc. Nguyễn Lệ khuyên chúa rước vua lên Sơn Tây, nói thẳng: “nếu đánh nhau với giặc, thì kiêu binh không thể dùng được, việc nước thành ra hỏng mất”. Lính nghe thế thì đòi giết Nguyễn Lệ, bảo ông dắt giặc vào kinh. Cuối cùng chúa Trịnh Khải đánh nhau với quân Tây Sơn ở bến Tây Long, thua, bị bắt rồi t.ự sát [7].

Thì đấy, Phan Huy Chú nói có sai đâu: có việc chinh chiến thì hốt hoảng sợ hãi.


Những chuyện trên không nhằm chê lính Thanh Nghệ. Phần đông họ cũng là con em nhà nông, có người như Nguyễn Bằng còn là người đi lính thay cho làng. Với mình, đám lính ấy không tự nhiên mà kiêu; chính người nhà chúa đã dạy cho họ biết rằng làm loạn thì được thưởng, rồi đến lúc muốn họ sợ lại thì đã muộn.

Năm 1784, trước khi ra cho lính đập chết, Nguyễn Triêm nhận từ tay chúa 1 mảnh giấy viết 6 chữ “Trung nghĩa tráng liệt đại vương”, vo tròn lại nuốt vào bụng, rồi ra ngồi bên cầu đá, bảo đám lính: “bây giờ tao không thi đấu võ, nhưng vẫn còn thi can đảm!” [6]…

Nguồn:

[1] - Hoàng Lê nhất thống chí - Ngô gia văn phái, hồi thứ hai.
[2] - Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam, tập 2 - Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, phần quân đội thời Lê - Trịnh, có dẫn Lịch triều hiến chương loại chí - Phan Huy Chú, Binh chế chí.
[3] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên quyển XLV, năm Cảnh Hưng thứ 43, tức năm 1782.
[4] - Vũ trung tùy bút - Phạm Đình Hổ, phần bàn về nón.
[5] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển XLVI, năm Cảnh Hưng thứ 45, tức năm 1784.
[6] - Hoàng Lê nhất thống chí - Ngô gia văn phái, hồi thứ ba.
[7] - Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển XLVI, năm Cảnh Hưng thứ 47, tức năm 1786.