Anh em chắc còn nhớ mấy câu thơ Tú Xương tả lễ xướng danh khoa thi Hương năm Đinh Dậu (1897) ở trường Nam Định, “Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ / Ậm oẹ quan trường miệng thét loa / Cờ kéo rợp trời, quan sứ đến / Váy lê quét đất, mụ đầm ra” [1]. Quan sứ ấy không ai khác, chính là toàn quyền Paul Doumer, còn mụ đầm là phu nhân của ông. Trần Thanh Mại kể, hôm ấy 2 ông bà mang theo 1 hộp bọc nhung, thân hành bắt tay từng ông cử mới, rồi tặng mỗi người 1 chiếc đồng hồ quả quýt, cái bằng vàng, cái bằng bạc [2].

Nước đã vào tay Pháp hơn chục năm, ông toàn quyền Pháp lại đi phát quà cho các ông cử chữ Hán. Lễ xướng danh tự dưng có thêm màn tri ân khách hàng thân thiết 🙂

Mà kỳ thi ấy còn sống thêm hơn 20 năm nữa. Ngày 1 tháng 4 năm 1919, khoa thi Hội cuối cùng của nước ta mới mở ở Huế. Kỳ thứ nhất thi 4 đạo văn sách. Kỳ thứ nhì thi 1 bài chiếu, 1 bài biểu, 1 bài công văn. Kỳ thứ ba thi 2 bài toán, 1 bài luận quốc ngữ. Kỳ thứ tư thi 1 bài dịch quốc ngữ ra chữ Pháp, 1 bài dịch chữ Pháp ra chữ Hán, 1 bài luận chữ Pháp. Khoa ấy lấy đỗ 7 tiến sĩ, 16 phó bảng [3]. Nghĩa là khoa thi chữ Hán cuối cùng lại bắt sĩ tử làm toán, viết luận bằng tiếng Pháp. Đề này mà mang về bây giờ thì chuẩn khối D, toán, văn, ngoại ngữ đủ cả.

Còn ở Nam Kỳ thì chữ Hán đã bị bỏ từ lâu. Khoa thi Hương cuối cùng ở đấy mở năm 1864, trường thi phải dời về An Giang vì Gia Định đã vào tay Pháp [3]. Năm 1867 Pháp lấy trọn Nam Kỳ, đô đốc Lagrandière bỏ ngay Hán học, lập trường dạy chữ quốc ngữ, chữ Pháp [4], [5]. Năm 1878, thống đốc Nam Kỳ ra nghị định bắt các công văn, thư từ phải viết bằng chữ quốc ngữ [3].

Cũng là người Pháp, ở Nam thì bỏ ngay, ở Bắc, Trung thì để thêm hơn 50 năm, lại còn đến tận trường thi mà tặng quà. Vì sao vậy? Và sĩ tử Bắc, Trung cuối thời ấy, đỗ ra thì chẳng còn mấy đường làm quan, sao vẫn lều chõng đi thi?

I - VUA CÒN THÌ PHẢI CÓ QUAN

Nam Kỳ là thuộc địa, Pháp cai trị thẳng, chẳng cần đến quan của triều Huế. Năm 1864 họ đã mở Trường Thông Ngôn ở Sài Gòn, đào tạo người làm thông ngôn cho bộ máy cai trị [3]. Bắc Kỳ, Trung Kỳ thì khác, đấy là đất bảo hộ. Hòa Ước Giáp Thân (1884) ghi ở điều 16: “Hoàng đế nước Đại Nam tiếp tục điều khiển như trong quá khứ nền hành chánh nội bộ của vương quốc” [6]. Nói thẳng ra, trên giấy tờ vua vẫn trị dân. Mà vua trị dân thì phải có quan, quan nhà Nguyễn thì xưa nay phải qua thi cử.

Có điều vua trị dân trên giấy tờ cũng chẳng được bao lâu. Năm 1897, vừa sang nhận chức, Doumer bỏ chức Kinh Lược Bắc Kỳ, bắt quan lại hàng tỉnh phụ thuộc thẳng vào quan Thống Sứ Pháp, ở Huế thì Viện Cơ Mật bị thay bằng Hội Đồng Nội Các do quan Khâm Sứ Pháp chủ tọa [6]. Nguyễn Thế Anh viết, Doumer “đã thay thế chế độ bảo hộ bằng một chế độ trực trị”. Ông còn viết, việc bổ quan “căn cứ trên sự tín nhiệm của chính phủ bảo hộ, chứ không căn cứ trên khả năng”. Chính phủ bảo hộ cố ý loại bỏ những người có khả năng và bản lĩnh, còn những người được giữ lại thì chỉ được coi như những “hộp thư” hành chánh [6].

Quan đã thành hộp thư rồi thì ra chợ mua cái hộp thư là xong, việc gì phải giữ cả cái trường thi để kén? Mà ông toàn quyền đã nắm hết quyền, sao còn phải đến tận trường Nam Định mà bắt tay các ông cử?

Mình có đọc 1 đoạn Doumer viết về Hoàng Cao Khải, ông Kinh Lược Bắc Kỳ leo lên được là nhờ hết lòng phục vụ Pháp: “Hoàng Cao Khải không xuất thân từ một gia đình được biết đến vì cao quí hay vì nổi tiếng; ông ta cũng không phải là một sĩ phu mà các sự thành công có thể làm khối quần chúng kính phục ông; ông ta chỉ là một kẻ bộ hạ của chúng ta” [6]. Sếp nhận xét nhân viên ruột mà thẳng thắn đến thế là cùng. Thì ra ông toàn quyền biết rõ lắm. Người Pháp nâng ai lên thì người ấy có quyền, còn dân có phục hay không lại là chuyện khác. Dân chỉ phục người đỗ đạt.

Theo mình, Pháp giữ trường thi chính là vì thế. Quyền thì họ cho được, súng thì họ có sẵn, còn cái danh “ông cử, ông nghè” mà cả làng phải cúi đầu thì họ không tự làm ra được, phải để trường thi làm ra. Mà chiêu này cũng chẳng phải Pháp nghĩ ra. Đào Duy Anh viết, chế độ khoa cử từ đời Lê là cái triều đình “dùng để lung lạc sĩ phu”, “cốt xô đẩy sĩ tử trong nước vào đường cử nghiệp hư văn, để tiện lợi cho chính trị” [7]. Pháp chỉ việc dùng tiếp cái cách của triều đình.

Quay lại khoa Đinh Dậu năm ấy. Trần Thanh Mại kể, ở Bắc Kỳ vừa có 1 cuộc nổi dậy mà “động lực lại ở trong tay bọn văn thân”, nên người ta vẫn ngờ cái không khí quá khích ấy “còn phảng phất nơi đám sĩ phu” đang tụ họp ở Nam Định chờ ngày vào thi. Thí sinh khoa ấy ngót vạn rưỡi người, tính cả người nhà, người hầu đi theo thì tới 45.000 người, cộng với dân trong thành, “có thể làm một đạo binh mà chẳng ai dám khinh thường” [8]. Ấy vậy mà cả vạn nhà nho tụ lại 1 chỗ không thành đạo binh nào, chỉ xếp hàng nghe xướng danh. Người đỗ thì được ông toàn quyền bắt tay, tặng đồng hồ, người hỏng thì đứng ngoài nhìn vào. Nhìn từ phía Pháp, đây là vụ tụ tập đông người an toàn nhất xứ Bắc Kỳ năm ấy. Giữ cái trường thi ấy, Pháp yên tâm hơn là đóng nó lại.

II - GIỮ TRƯỜNG THI MÀ ĐỔI NGƯỜI ĐỖ

Pháp giữ trường thi nhưng sửa dần cách chọn người đỗ. Năm 1898, toàn quyền ra nghị định đặt thêm 1 kỳ thi phụ ngay sau kỳ thi Hương ở trường Nam Định, thi tiếng Pháp và tiếng Việt, gồm viết tập, chính tả, dịch, hội thoại tiếng Pháp, chính tả tiếng Việt, dịch chữ Hán ra chữ Việt. Ai đỗ cả kỳ chính lẫn kỳ phụ thì được ưu tiên chọn làm quan trước, từ khoa 1903 trở đi thì chỉ những người đỗ cả 2 kỳ mới được chọn [3]. Cũng năm 1903, Thống Sứ Bắc Kỳ lập Trường Hậu Bổ ở Hà Nội, nhận cử nhân, tú tài, ấm sinh (con quan được tập ấm) vào học 3 năm, ra trường thì làm tri phủ, tri huyện, huấn đạo, giáo thụ [3]. Năm 1911, Huế cũng có Trường Hậu Bổ [3].

Năm 1906, vua Thành Thái ra dụ cải cách thi Hương, thi Hội, đưa chữ Pháp vào chương trình thi [3]. Năm 1908, Hội Đồng Cải Lương Học Vụ do Pháp đề nghị lại sửa chương trình học và thi, mà Nguyễn Q. Thắng viết là “cho phù hợp với chính sách cai trị của thực dân Pháp ở Đông Dương; nghĩa là làm sao đào tạo được một số quan lại phục vụ cho họ”. Trường thi Hương từ đấy có bài luận quốc ngữ, bài dịch Pháp văn, hỏi cả địa dư, chính trị và pháp luật Đông Dương [9], [7]. Trần Văn Giáp chép, khoa thi Hương năm 1909 thì bỏ hết thơ phú và kinh nghĩa. Khoa năm 1912 ở trường Hà Nam (trường Hà Nội thi chung ở Nam Định) có thêm 1 bài chữ Tây, ai không muốn thi cũng được. Đến khoa năm 1915 thì kỳ đệ tam ai cũng phải thi chữ Tây [10]. Hội đồng đã mang tên Cải Lương thì đổi tuồng liên tục cũng phải.

Cùng lúc ấy, năm 1904 rồi năm 1906, Pháp đặt chương trình giáo dục Pháp Việt ở Bắc Kỳ, ở Trung Kỳ, mà theo Nguyễn Q. Thắng thì mục đích là từ từ “loại bỏ nền Hán học” [3]. Lạ hơn nữa, cũng năm 1906, Hội Đồng Hoàn Thiện Nền Giáo Dục Bản Xứ do toàn quyền Beau lập ra còn được giao bàn cả việc “lập lại các trường dạy chữ Nho ở Nam Kỳ” [3]. Ở Nam bỏ rồi lại tính lập lại, ở Bắc thì vừa giữ trường thi vừa tính đường bỏ chữ Hán. Rối như canh hẹ.

Thành ra Pháp giữ nguyên khoa thi, lễ xướng danh, danh hiệu cử nhân, tiến sĩ mà dân vẫn kính. Còn người đỗ ra thì phải biết tiếng Pháp, phải học Trường Hậu Bổ do Pháp coi, ra làm quan thì ngồi dưới quyền công sứ Pháp. Tóm lại, người đỗ vẫn mang danh cử nhân, tiến sĩ của triều Nguyễn mà làm việc cho Pháp. Hàng vẫn dán tem triều Nguyễn, chỉ có khâu sản xuất và phân phối là Pháp độc quyền. Năm 1905, toàn quyền Beau còn tuyên bố, “bây giờ đã đến lúc phải thay thế chính sách thống trị bởi một chính sách liên hiệp”. Nguyễn Thế Anh bảo ông muốn lấy lòng giới thượng lưu Việt Nam bằng một sự “chinh phục tinh thần” [6].

III - SAO CỨ ĐI THI?

Năm 1900, ở trường thi Nghệ An, có 1 thí sinh tên Đoàn Tử Quang, người huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh. Từ trẻ ông đã đi thi nhiều phen mà chỉ đỗ được 2 lần tú tài. Năm ấy ông 82 tuổi, vẫn lều chõng đi thi, mà đỗ cử nhân thứ 29 trên 30 người. Người đỗ đầu khoa ấy là Phan Bội Châu. Mình mới ngoài 30 đã kêu học không vào, đọc tới cụ này thì xin rút lại lời ấy. Lúc ấy mẹ ông 98 tuổi. Tổng đốc Nghệ An Đào Tấn làm thơ mừng, có câu, “Mẹ hiền nay đã tuổi chín mươi tám / Thoạt thấy con về gương mặt cười” [11], bản dịch của Hoàng Xuân Hãn.

Nguyễn Q. Thắng còn chép, gặp hôm vào trường mà mưa to gió lớn, các cụ già phải chen chúc, vấp ngã mới vào được chỗ có tên mình. Có người còn dặn bạn đồng khoa, nếu mình có chết thì nhờ kéo xác vào được bên trong trường thi, “để khi rủi nhắm mắt khỏi phải ân hận nơi suối vàng” [11]. Còn Tú Xương thì tự than thở, “Tám khoa chưa khỏi phạm trường qui” [1]. Trần Thanh Mại tính ra là hơn 20 năm trời “luôn tám khoa, đều hỏng cả, họa chăng chỉ được một cái bằng Tú tài nho nhỏ” [12]. Thế mà trong bài phú hỏng thi ông vẫn viết, “Khoa trước đã chầy, khoa sau hẳn chóng” [13], [14].

Mà số đỗ thì ít lắm. Năm 1886, trường Hà Nội gộp với trường Nam Định, mỗi khoa thi Hương lấy 53 cử nhân, 159 tú tài, từ năm 1888 thí sinh đông quá mới lấy thêm [9]. Khoa Đinh Dậu năm 1897 ở Nam Định có ngót vạn rưỡi thí sinh mà chỉ lấy 50 cử nhân, 250 tú tài [2]. Đỗ đã khó, đỗ rồi muốn làm quan còn phải thi tiếng Pháp, phải học Trường Hậu Bổ, mà người ta vẫn đi. Vì sao vậy?

Người đỗ được trọng đến đâu là do làng. Dân gian bảo “cưới vợ là tiểu đăng khoa, thi đỗ là đại đăng khoa”, lại có câu “anh chưa thi đỗ thì chưa động phòng” [13]. Trần Văn Giáp còn ghi 1 câu người ta vẫn nói, “Nhà nào có người hỏng thi, không khác gì có người chết”. Lại có bà vì tức với chị em, chỉ vì tiếng ông Nghè ông Cống mà “bán cả trâu cả ruộng, bắt chồng đi học” [15]. Có làng lấy khoa mục để định ngôi thứ, đỗ phó bảng mà làm quan to thì ngày tế vẫn không được cái thủ lợn tiên chỉ, nếu trong làng có người đỗ tiến sĩ mà chưa ra làm quan. Lệ làng Châu Cầu thì “quí khoa hơn quí hoạn”, tức là trọng người đỗ hơn trọng người làm quan [13]. Đỗ về còn có lễ vinh quy bái tổ, làng nước đánh trống kèn ra đón [11].

Theo mình, đỗ ra không được làm quan thì về làng vẫn được ngồi chiếu trên. Ông cử 82 tuổi kia chẳng còn đường làm quan nào cho ra hồn, mà về làng thì vẫn là ông cử, có bà mẹ 98 tuổi ngồi chờ, có cả ông tổng đốc làm thơ mừng. Người ta học để người làng nhìn vào mà trọng, mà người làng thì vẫn trọng chữ Nho như cũ. Thế còn học tiếng Pháp khi ấy thì sao? Phan Khoang viết, ở Trung, Bắc khi ấy “Một số rất ít người học tiếng Pháp là để kiếm một việc làm với người Pháp” [5]. Nghĩa là trong mắt làng, học chữ Tây là đi làm thuê cho Tây, chưa phải là đi học.

Mà chính những người chê khoa cử nặng nhất thời ấy cũng là người đỗ cao. Cũng khoa thi Hương năm 1900, Phan Bội Châu đỗ đầu trường Nghệ. Ở 1 trường khác, Huỳnh Thúc Kháng đỗ đầu, Phan Châu Trinh đỗ thứ ba. Năm 1904 Huỳnh Thúc Kháng đỗ hội nguyên [11]. Từ năm 1903 các ông ấy đã mở trường dạy quốc ngữ, chữ Pháp ở Quảng Nam [3]. Huỳnh Thúc Kháng về sau viết rằng, “Vì miệt mài trong đường cử nghiệp mà kinh truyện thánh hiền được lâu thông làm ruồi xoi giấy, chẳng ích gì cho nhân sinh thiết kế” [4]. 1 ông hội nguyên đứng ra chê khoa cử thì làng không bảo là cay cú được.

IV - BAO GIỜ THÌ THÔI?

Ngày 21 tháng 12 năm 1915, khoa thi Hương cuối cùng mở ở trường Nam Định [3]. Năm 1917, toàn quyền Albert Sarraut ban hành Học Chính Tổng Quy (quy chế chung về giáo dục toàn Đông Dương), lập Trường Pháp Chính Đông Dương thay cho các Trường Hậu Bổ [3]. Ngày 28 tháng 12 năm 1918, vua Khải Định ra dụ bãi bỏ khoa cử ở Trung Kỳ, định khoa thi cuối cùng vào năm 1919 [3]. Nguyễn Thế Anh viết, dưới thời Sarraut, khi thi Hương bị bỏ ở Bắc Kỳ năm 1915, ở Trung Kỳ năm 1918, thì “tổ chức học vụ mới muốn thay thế nền giáo dục truyền thống bằng một sự phổ biến chương trình học bằng tiếng Pháp” [6].

Phan Khoang viết, sau đại chiến thứ nhất người Việt Nam đã thấy giá trị của văn hóa Pháp, lại thêm “khoa cử đã bỏ, chỉ những bằng cấp tân học mới cho phép thanh niên vào làm việc ở các công sở của Chánh phủ Bảo hộ cũng như của Nam triều, cho nên từ đó họ mới hăng hái theo học mới” [5]. Theo mình, cái lẽ sau mới quyết định. Phải đến lúc bằng chữ Hán hết đường vào công sở, người ta mới chịu cho con theo học mới. Pháp không phải cãi với ai chữ nào hay hơn, chỉ việc đóng trường thi cho đúng lúc.

Mà cũng không phải ai cũng tiếc trường thi. Trần Văn Giáp viết năm 1941 rằng sau khi bỏ trường Nam, “trừ những bậc đại trần hủ, phần nhiều không mấy người còn tiếc mà đều lấy làm mừng”. Có điều chính ông cũng thấy cái lều, cái chõng thì bỏ được rồi, mà “cái con ma không đỗ thì chết, không đỗ thì lấy gì mà kiếm ăn” vẫn ám người ta. Nhà có con gái, ai đến hỏi thì phải “lục vấn xem ông rể dấm đã đỗ gì chưa”. Ông viết, “Học thế là học cho người, vì người khen chê mà học, không phải học cho mình” [14]. Thì đấy, người làng vẫn hỏi đỗ gì, chỉ khác là nay hỏi bằng Tây. Tới giờ câu ấy đổi thành “lương tháng bao nhiêu”, Tết nào mình cũng được họ hàng hỏi thăm đủ :))

Mà cái trường mới mở ra thì hẹp. Năm 1924 cả nước có 600.000 trẻ đến tuổi đi học, chỉ 72.000 đứa được ngồi ghế nhà trường. Toàn quyền Merlin thì “không muốn số thanh niên Việt có bằng cấp cao đông quá, sợ cạnh tranh với người Pháp các chức vụ trong các công sở” [5]. Còn Trường Hậu Bổ Hà Nội phải đóng cửa vì “số người có vốn học cũ ngày càng ít”. Năm 1922 vua Khải Định lập Trường Nam Triều Cao Đẳng Học Đường để dạy quan lại, lại để “bảo tồn Nho học”, được mấy năm thì cũng bị bãi [3]. Bỏ cái học cũ thì đã đành, cái học mới lại chỉ mở hé cửa cho mấy vạn đứa trẻ. Phải chăng đấy là cái khai hóa mà người Pháp vẫn nói? Khai hóa gì mà như bản dùng thử, giới hạn số người đăng ký.

Còn trường thi Nam Định, Trần Văn Giáp kể, sau khi thôi thi thì bãi đất ấy hình như có hồi dùng làm chỗ tạm trú cho lính mộ, tức những người Việt sang đánh nhau ở châu Âu những năm 1914 đến 1918, rồi có hồi làm trường máy bay. Lúc ông ghé lại thì chỉ còn chơ vơ cái nhà Thập Đạo (nhà quan coi thi ngồi ở ngã tư giữa trường), rồi nhà ấy cũng mất, đất thành nghĩa địa của 1 hội thiện [14]. Cái trường năm xưa ông toàn quyền đến bắt tay các ông cử, về sau thành chỗ chôn người.

Năm 1924, vua Khải Định phong cho cụ cử Đoàn Tử Quang hàm Hàn Lâm Viện Thị Độc. Năm sau cụ mất, thọ 106 tuổi [11]. Khoa thi chữ Hán cuối cùng đã đóng lại được 6 năm, cụ vẫn là ông cử của làng…

Nguồn:

[1] - Thơ Tú Xương - Trần Tế Xương, các bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu và Buồn thi hỏng.
[2] - Trông giòng sông Vị, văn chương và thân thế Trần Tế Xương - Trần Thanh Mại, chương II Lễ xướng danh.
[3] - Khoa cử và giáo dục Việt Nam - Nguyễn Q. Thắng, chương IX Các sử kiện giáo dục Việt Nam từ năm 1802 đến năm 1945.
[4] - Khoa cử và giáo dục Việt Nam - Nguyễn Q. Thắng, chương VI Giáo dục Việt Nam hiện đại, mục 1 Bối cảnh lịch sử và mục 2 Phong trào Duy tân đối với việc cải cách giáo dục đương thời.
[5] - Việt Nam Pháp thuộc sử 1884-1945 - Phan Khoang, thiên thứ năm, chương thứ ba Giáo dục, Văn hóa.
[6] - Việt Nam dưới thời Pháp đô hộ - Nguyễn Thế Anh, phần thứ nhì, chương I Sự tổ chức guồng máy cai trị, các mục Quan niệm của người Pháp về chế độ bảo hộ, Địa vị của người Việt trong các cơ quan hành chánh và Đường lối cai trị của các vị toàn quyền.
[7] - Việt Nam văn hóa sử cương - Đào Duy Anh, thiên thứ tư Trí thức sinh hoạt, chương VIII Giáo dục.
[8] - Trông giòng sông Vị, văn chương và thân thế Trần Tế Xương - Trần Thanh Mại, chương I Khoa thi Đinh Dậu.
[9] - Khoa cử và giáo dục Việt Nam - Nguyễn Q. Thắng, chương II Sơ lược về khoa cử Việt Nam.
[10] - Lược khảo về khoa cử Việt Nam, từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ 1918 - Trần Văn Giáp, mục II Phép thi văn.
[11] - Khoa cử và giáo dục Việt Nam - Nguyễn Q. Thắng, chương V Ứng thí, mục Thời kỳ nhập trường.
[12] - Trông giòng sông Vị, văn chương và thân thế Trần Tế Xương - Trần Thanh Mại, chương XIII Một cái án nặng chưa từng có trong các hình luật.
[13] - Khoa cử và giáo dục Việt Nam - Nguyễn Q. Thắng, phụ lục Một vài bài thơ, phú, vè về hỏng thi và 90 năm học vị Phó bảng.
[14] - Lược khảo về khoa cử Việt Nam, từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ 1918 - Trần Văn Giáp, mục X Mấy bài văn cổ nói về khoa cử và đoạn bàn ở cuối mục.
[15] - Lược khảo về khoa cử Việt Nam, từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ 1918 - Trần Văn Giáp, mục IX Quan niệm về khoa cử.