Từ năm 1756 đến năm 1796, Kant giảng môn Địa Lý Tự Nhiên 49 lần. Trong giáo trình ấy, người Đàng Trong là dân “ngang ngạnh, bội tín, hay trộm cắp, bất công và rất ích kỷ”, món khoái khẩu là “cá thối” [1].
Kant (Immanuel Kant, triết gia người Đức, sống từ 1724 đến 1804) cả đời chưa ra khỏi Đông Phổ. Thầy giảng địa lý thế giới mà hộ chiếu chưa đóng 1 con dấu nào. Năm 1783 ông còn viết sách nói rằng con người không bao giờ thấy được sự vật đúng như nó vốn là. Vậy mà nói đến người Đàng Trong, ông lại nói như thể đã sống ở đó?
I - ÔNG THẦY ĐỊA LÝ KHÔNG ĐI ĐÂU CẢ
Konigsberg (thành phố của nước Phổ, sau năm 1945 thuộc Liên Xô, nay là Kaliningrad của Nga) nằm bên sông Pregel, có cảng thông ra biển, Kant sinh ra, đi học, đi dạy rồi mất ở đó. Theo Eric Watkins (giáo sư triết học ở Đại Học California, San Diego, người biên tập tập sách khoa học tự nhiên của Kant), ông “chưa bao giờ đi xa khỏi Konigsberg” [2]. Người biên tập còn ghi rõ: ông chưa từng bước ra ngoài địa phận Đông Phổ, mọi điều ông biết về địa lý đều lấy từ lời kể của người khác [2].
Hồi ấy Kant mới là giảng viên tư, trường không trả lương, sinh viên đến nghe bao nhiêu thì ông thu được bấy nhiêu tiền, chẳng khác gì thầy dạy thêm bây giờ thu theo đầu học sinh. Muốn có thêm người học, tháng 4/1757 ông in tờ thông báo cho lớp địa lý, kể mình đã đọc hết “những bản mô tả kỹ lưỡng nhất về từng nước của các nhà du hành tài giỏi”, từ bộ Lịch Sử Chung Các Chuyến Du Hành tới tạp chí ở Hamburg, Leipzig, rồi gom tất cả “thành 1 hệ thống” [3]. Nói kiểu bây giờ là thầy Kant đang chạy content chiêu sinh.
Ông dặn môn này phải học bằng “sự tò mò có lý trí của 1 người du hành”, đi đến đâu cũng tìm cái đáng chú ý, cái lạ, cái đẹp [3]. Mà người du hành ấy thì chưa đi đâu cả, toàn ngồi nhà đọc sách du hành của người khác (y như tập bơi trên cạn).
Hơn 40 năm sau, trong sách Nhân Học in năm 1798, Kant viết 1 chú thích: 1 thành phố lớn như Konigsberg, có trường đại học, có thuyền buôn đi về với những xứ xa, khác tiếng nói, khác phong tục, “có thể coi là nơi thích hợp để mở mang hiểu biết về con người lẫn thế giới, nơi người ta thu được hiểu biết ấy mà chẳng cần đi đâu” [4]. Ông tự cấp cho mình luôn tấm bằng du hành tại gia 🙂
II - NGƯỜI ĐÀNG TRONG TRONG GIÁO TRÌNH CỦA KANT
Năm 1802, Kant đã già yếu, nhờ ông bạn là Friedrich Theodor Rink, giáo sư ở Konigsberg, soạn giáo án của ông cùng vở ghi của sinh viên thành sách Địa Lý Tự Nhiên [2].
Ở phần châu Á, mục Đàng Ngoài ghi dân ở đây “da vàng, thân hình cân đối”, 12, 13 tuổi thì nhuộm răng đen, ăn trầu, buôn bán “thật thà hơn người Hoa”. Gặp năm trời không mưa thì “bán con, bán vợ, có khi bán cả chính mình” [1].
Mục Đàng Trong ghi lính cận vệ của chúa được chọn theo ai “ngốn cơm nhiều nhất, nhanh nhất, vì những người này được coi là gan dạ nhất”. Ăn khỏe thì thành gan dạ?! Dân thì “điềm đạm, chừng mực”, ngay câu sau đã thành “ngang ngạnh, bội tín, hay trộm cắp, bất công và rất ích kỷ”, phán như đúng rồi. Nước thì nghèo, món khoái khẩu là “cá thối” [1]. Còn 1 câu về đàn bà Đàng Trong, nghe không lọt tai nên mình không viết ở đây.
Đến mục nước Xiêm, giáo trình ghi người Xiêm “giống người Đàng Trong ở cái khoái ăn cá ươn, cá thối”, rồi mô tả kỹ ra trò món cá giã nhỏ, ướp muối qua loa cho thối ra, đem làm nước chấm như xì dầu [1]. Mọi người đọc tới đây chắc cũng nhận ra cái hũ mắm nhà mình.
III - NGƯỜI SỐNG Ở ĐÀNG TRONG THẤY GÌ
Hơn 130 năm trước khi Kant mở lớp, Cristoforo Borri (giáo sĩ Dòng Tên người Ý) sống ở Đàng Trong từ 1618 đến 1622, chủ yếu ở Nước Mặn, gần Quy Nhơn bây giờ. Ông ghi: “về bản chất, người Đàng Trong cư xử với người Âu châu nhã nhặn và lịch sự hơn, dù tự tôn của họ rất cao; họ cho rằng nổi giận là một việc gì đó hèn hạ” [5].
Theo Borri, các nước châu Á khác thấy người Âu là bỏ chạy, còn ở Đàng Trong thì dân kéo đến từng đám hỏi han, mời ăn mời uống, “chỉ vừa bước chân vào nhà họ, chúng tôi đã được coi như bạn bè quen biết từ lâu” [5].
Về mắm, Borri tả nước mắm làm từ cá ướp muối, “mùi vị tựa như mù tạt”, và “nhà nào cũng có hàng thùng nước mắm chẳng khác nào bên Âu châu người ta trữ rượu vang” [5]. Về nước rồi, ông thú thật: “chính bản thân tôi sau khi trở về từ Đàng Trong thì chỉ còn thích ăn cơm Đàng Trong, đó là thứ mà tôi nhớ nhất” [5].
Sách Borri in ở Rome năm 1631, năm 1633 đã có bản tiếng Đức, sau còn được in lại trong bộ ký sự du hành Churchill ở London các năm 1704, 1732, 1744 [5]. Vậy là lúc Kant đứng lớp, lời kể của 1 người sống tận nơi đã có sẵn ở châu Âu hơn 100 năm.
IV - BẢN ĐỒ VẼ LẠI TỪ BẢN ĐỒ
Năm 1783, Kant viết: có những vật ở ngoài ta, đến với ta qua giác quan, “nhưng ta không biết gì về chúng như chúng tự thân là thế nào, mà chỉ biết vẻ ngoài của chúng, tức là những hình ảnh chúng gây ra trong ta khi tác động lên giác quan” [6]. Hiểu đơn giản thì thứ mình biết về 1 vật là thứ đã đi qua mắt, mũi, tai và cái đầu của mình, giống như tấm bản đồ người ta vẽ lại 1 vùng đất.
Trong phần mở đầu giáo trình địa lý, Kant viết người ta sống có mấy chục năm, có đi thì cũng chẳng thấy được bao nhiêu, nên phải dựa vào kinh nghiệm của người khác. Ông bà mình bảo trăm nghe không bằng một thấy, nhưng Kant cho rằng nghe cũng được, miễn kinh nghiệm ấy “phải đáng tin”. Nhờ lời kể về những xứ xa xôi, ta hiểu biết “như thể chính mình đã sống ở đó” [1]. Triết lý này mà phổ biến thì các hãng máy bay đóng cửa hết.
Ngặt cái 1 cuốn ký sự cũng chỉ là tấm bản đồ người viết vẽ theo con mắt của ông ta, Kant đọc nó rồi vẽ lại thêm 1 lần nữa theo con mắt của Kant. Cùng 1 hũ mắm, Borri ở 4 năm thì ví với thùng rượu vang, người viết cuốn ký sự Kant đọc thì gọi là cá thối, sang tới Konigsberg nó thành món khoái khẩu của cả 1 dân tộc. Hũ mắm bị chấm điểm bởi 1 ông giám khảo chưa nếm lấy 1 giọt.
Chữ “trộm cắp” lấy từ ai thì sách không nói. Mình đoán thế này: Borri có kể 1 tục ở Đàng Trong, thấy món gì lạ là người ta nói “xin một cái”, không cho là bất lịch sự, nên người ngoại quốc “hoặc phải giấu đồ đi, hoặc phải cho nếu đã để người ta thấy” [5]. Có ông lái buôn người Bồ Đào Nha thử làm ngược lại, chỉ vào giỏ cá của 1 ngư phủ nghèo mà nói “xin một cái”, ông ngư phủ đưa luôn cả giỏ [5]. Borri ở lâu nên hiểu người ta xin thì người ta cũng cho. Người ghé tàu vài hôm, mất mấy món đồ mà chả ai báo trước, về nước viết rằng dân ở đây hay lấy đồ thì cũng dễ hiểu.
Rồi cùng 1 giáo trình, Đàng Ngoài “thật thà hơn người Hoa” mà Đàng Trong lại “bội tín”. 2 xứ cùng nhuộm răng, cùng 1 tiếng nói. Mình nghĩ chỗ khác nhau nhiều nhất là ở người kể.
V - ĐỔ LỖI CHO RINK, ĐỔ LỖI CHO THỜI ĐẠI ĐƯỢC KHÔNG
Người biên tập bản Cambridge viết rằng Kant (hoặc Rink) “thường nhận các bản tường thuật theo đúng bề ngoài của chúng, thay vì soi xét cẩn thận”, và giáo trình này phải đọc như 1 tài liệu của thời ấy [2]. Câu nào là lời Kant, câu nào Rink thêm vào thì không phải lúc nào cũng tách ra được [2].
Có đúng thế không? Nghe cũng có lý đấy. Kant có đọc Borri hay không thì mình không biết. Khốn nỗi người dạy cả châu Âu rằng con người không bao giờ thấy được sự vật như nó vốn là, đã đứng lớp 49 lần giảng về những xứ ông CHƯA ĐẾN bao giờ, bằng tấm bản đồ người khác vẽ hộ.
Bây giờ thì chẳng cần ngồi ở cảng Konigsberg, cầm cái điện thoại là đủ. Chưa đặt chân đến tỉnh ấy bao giờ, mình vẫn biết dân tỉnh ấy thế nào, nhờ đọc lời kể của người khác, “như thể chính mình đã sống ở đó”…
P/S: Mấy câu của Kant trong bài mình tự dịch từ bản tiếng Anh của Nhà Xuất Bản Đại Học Cambridge, câu của Borri lấy nguyên bản dịch tiếng Việt. Nói trước cho công bằng, Konigsberg thì mình cũng chưa đặt chân đến bao giờ :))
Nguồn:
[1] - Địa Lý Tự Nhiên (Physical Geography) - Immanuel Kant, bản Friedrich Theodor Rink in năm 1802, Olaf Reinhardt dịch sang tiếng Anh, trong tập Natural Science (Cambridge, Eric Watkins biên tập), phần mở đầu và các mục Tonkin, Cochin-China, Siam.
[2] - Natural Science - Immanuel Kant, Eric Watkins biên tập, Cambridge, lời giới thiệu chung và lời giới thiệu của người biên tập cho Physical Geography.
[3] - Kế Hoạch Và Thông Báo Loạt Bài Giảng Địa Lý Tự Nhiên (1757) - Immanuel Kant, trong tập Natural Science (Cambridge, Eric Watkins biên tập).
[4] - Nhân Học Từ Quan Điểm Thực Dụng (Anthropology from a Pragmatic Point of View) - Immanuel Kant, Robert Louden biên tập, Cambridge, lời tựa.
[5] - Xứ Đàng Trong - Cristoforo Borri, chương III Về đất đai phì nhiêu, chương V Về phẩm chất thân phận, tập quán của người Đàng Trong và bảng các bản in, bản dịch ở đầu sách.
[6] - Dẫn Luận Cho Mọi Siêu Hình Học Tương Lai (Prolegomena to Any Future Metaphysics) - Immanuel Kant, Gary Hatfield dịch, Cambridge, mục 13, ghi chú II.