Thời Lê, thời Nguyễn, người đi học chưa cần đỗ đạt gì to đã được miễn sưu. Đỗ kỳ thấp nhất là bớt được nửa thuế, khỏi đi lính, khỏi đi phu. Triều đình đem cái miễn ấy ra làm mồi khuyến học, rồi cứ vài chục năm lại phải ra lệ đuổi bớt học trò về làng gánh sưu, vì nhiều người đi học chỉ cốt khỏi đi phu.
Thử hỏi các cụ ham học đến thế là vì đâu?
I - ĐỖ THẤP NHẤT CŨNG ĐƯỢC BỚT THUẾ
Samuel Baron, con 1 thương nhân Hà Lan với 1 phụ nữ Đàng Ngoài, năm 1685 viết người xứ này “ham học, nhưng không phải vì yêu thích nghiệp học mà coi việc học là cách để vinh thân phì gia” [1]. Nghe thì hơi phũ nhưng đọc tiếp đoạn ông kể chuyện thi cử thì thấy ông không nói bừa.
Baron tả kỳ thi đầu tiên: có khoa 4.000 đến 5.000 bài, chấm 3 vòng còn chừng 300 người. Ai qua được thì “được gọi là sinh đồ hay tú tài, từ nay về sau được miễn nửa số thuế phải đóng” [1]. Giáo sĩ Alexandre de Rhodes (chính là ông Đắc Lộ hay được nhắc tới trong chuyện chữ quốc ngữ) sang Đàng Ngoài trước Baron mấy chục năm cũng ghi sinh đồ mỗi năm được miễn nửa thuế, còn hương cống thì miễn hẳn [2].
Cương mục, bộ sử do nhà Nguyễn soạn, chép năm 1677: “Sinh đồ nộp nửa suất thuế dung” (dung là khoản thuế đánh vào đầu người). Ngay dòng sau là lệ cho dân đinh 50 tuổi, 60 tuổi được miễn dao dịch [3]. Tức là cậu sinh đồ trai tráng được nộp thuế gần như các cụ già. Đang tuổi thanh niên mà đã được hưởng chế độ hưu trí sớm 🙂
II - THI LẠI Ở BÃI SÔNG NHỊ
Năm 1664 triều Lê gọi tất cả sinh đồ đã đỗ trong 3 khoa liền ra bãi cát giữa sông Nhị (sông Hồng) thi lại. Cương mục chép học trò “phần nhiều mang theo bài cũ”, lại có “nhiều hạng người mượn tay người khác làm bài hộ”, dư luận “xôn xao sôi nổi” [3]. Tức là cả 1 lứa sinh đồ đỗ nhờ chép bài với thuê người thi hộ, đông tới mức triều đình phải gom hết ra bãi sông mà thi lại.
Đề thi lại hơi bị dễ: 1 bài thơ Đường luật, nghe đọc rồi chép 1 chương sách Tứ Thư. Ai đỗ thì giữ danh sinh đồ. Ai trượt thì ở lại học 3 năm, trong 3 năm ấy vẫn “được miễn trừ tạp dịch”, rồi thi lần nữa, trượt nữa thì “cho trở về hạng dân đinh để chịu tạp dịch” [3]. Kết quả là “những người bị đánh hỏng đến quá một nửa” [3]. Đề dễ cỡ ấy mà trượt quá nửa, đủ hiểu hồi trước ai mới là người đỗ.
Anh em để ý cái phạt. Đỗ nhờ gian lận mà triều đình chả bắt tội gì, chỉ trả người trượt về hàng dân đinh để đi phu. Triều đình biết thừa người ta giữ cái danh sinh đồ là để khỏi đi phu.
III - 3 QUAN MỘT CỬA
Gần 100 năm sau, năm 1750, chúa Trịnh túng tiền đánh dẹp. Quan Đỗ Thế Giai bàn 1 kế: khoa thi Hương nào cũng cho mỗi người nộp 3 quan là khỏi qua kỳ khảo hạch (kỳ sát hạch sơ loại trước thi Hương), được vào thẳng trường thi. Gọi là “tiền thông kinh” [3]. Cái tên nghe như phải thông thạo kinh sách, hóa ra chỉ cần thông cái hầu bao.
Cương mục chép: “người làm ruộng, người buôn bán, người đồ tể đều hớn hở nộp quyển đi thi. Ngày vào trường thi, học trò giày xéo lẫn lên nhau đến nỗi có người chết” [3]. Vào trong thì “kẻ mang sách, kẻ mướn người làm gà”, quan trường với người gian “làm như họp chợ”.
Sử không nói vì sao ông đồ tể lại hớn hở đi thi. Theo mình, đặt cạnh lệ năm 1677 thì dễ hiểu: lỡ đỗ sinh đồ là cả đời chỉ nộp nửa thuế. Ai chứ dân buôn thì tính nhanh lắm, bỏ 3 quan ra đổi lấy 1 cơ hội như thế là kèo thơm quá rồi.
Vua Tự Đức đọc đến đoạn này thì phê: “Chính sự đổ nát không còn gì hơn nữa” [3]. Vua chê nhà Lê bán quyền đi thi, ngặt cái nhà Nguyễn cũng đem cái miễn sưu ra mời người đi học chẳng kém, chỉ khác là không thu tiền.
IV - VỪA MỜI VỪA CHẶN
Năm 1791 Nguyễn Ánh đang đánh nhau với Tây Sơn, rất cần lính. Vậy mà khoa thi ở Gia Định năm ấy định lệ: đỗ hạng thứ thì “chước miễn thuế thân và binh dao theo thứ bực”, còn “người chưa biết làm văn, đọc thuộc được hai ba quyển tứ thư, hoặc hạch hỏi một chương mà trúng thì cũng được chước miễn dao dịch” [4].
Chưa biết làm văn, đọc thuộc 2, 3 quyển sách là khỏi đi phu?! Đến chính Nguyễn Ánh cũng thấy không ổn, sai khảo lại, lần này “hai hạng đọc thuộc và hạch hỏi thì không dự” [4].
Sang đời Minh Mạng thì thành lệ. Mỗi năm tỉnh mở kỳ khảo khóa (kỳ sát hạch học trò định kỳ ở tỉnh), đỗ hạng ưu được miễn binh dao 1 năm, hạng thứ nửa năm [2]. Năm 1868 Tự Đức định lại: thi Hương trúng kỳ đầu được miễn 2 năm, trúng kỳ thứ 2 miễn 3 năm [4].
Năm 1871 bộ Lễ dâng sổ: cả nước có 19.339 học trò trúng khảo khóa, hơn năm trước 1.626 người. Số đỗ cứ tăng đều, báo cáo thành tích đẹp thế mà Tự Đức không mừng tí nào. Vua phán: “Lấy đỗ cầu cho được nhiều, thì vị tất đã là thực học” [4].
6 năm sau vua mới siết. Lệ năm 1877 ghi rõ lý do ngay trong Thực lục: “số đỗ khoá nhiều, mà số có thể đi thi ít, trong đó những người tìm cớ trốn không đi thi và thuê người làm gà” [4]. Nghĩa là có cả 1 lớp người năm nào cũng đi khảo khóa ở tỉnh để lấy cái miễn, nhất định không chịu thi Hương, chắc vì vào trường thi Hương là lộ ngay sức học. Khảo khóa thì chuyên cần không sót năm nào, còn thi Hương thì năm nào cũng có việc bận đột xuất.
Ai đi khảo 5, 6 khóa mà không có cớ gì (như có đại tang, ốm đau) vẫn chưa chịu thi thì “không cho đi khảo khoá, giao về làng vào sổ chịu sai dịch”. Lý dịch khai gian, quan học che chở thì cũng bị trị tội [4].
Dân gian có câu “Thập niên đăng hỏa, bán niên trừ”, tức là 10 năm đèn sách, được trừ nửa năm sưu [2]. Mà lệ năm 1877 vẫn cho lấy đỗ khảo khóa tới 6 phần 10, cứ 2.000 người dự thì lấy chừng 1.200 [4], quá nửa người đi khảo vẫn về làng với tấm giấy miễn.
V - PHẦN ĐƯỢC MIỄN THÌ AI GÁNH
Lính và phu thời ấy bắt theo ngạch từng làng, tính theo sổ đinh. Học trò trong làng được miễn càng đông thì làng càng khó gom đủ người. Bây giờ cũng na ná: sinh viên đại học được tạm hoãn nghĩa vụ quân sự, mà chỉ tiêu gọi nhập ngũ thì vẫn giao về từng xã, phường.
Năm 1904 Paul Giran, 1 viên quan cai trị thuộc địa người Pháp, chép lại lệ khảo khóa nửa năm ở các tỉnh: bài đạt hạng tối ưu thì người viết được miễn dân binh và lao dịch 1 năm, hạng ưu, hạng bình được nửa năm. Rồi ông viết: “Số hưởng đặc quyền thường quá nhiều đến mức các quan chức hành chánh làng xã không còn có thể cung ứng đủ nhu cầu về dân binh và lao dịch” [5]. Tổng đốc phải ra lệnh chấm lại các bài đã đỗ.
Từ thời Lê đến thời Pháp, cứ khuyến học được vài chục năm là lại phải lọc học trò, vì mỗi cậu học trò được miễn là 1 suất phu làng phải tìm người khác gánh.
Có người sẽ bảo các cụ trọng chữ thật, làng nào cũng có văn chỉ, có hội tư văn, nhà nghèo bán ruộng nuôi con ăn học. Đúng thế, mình chả bảo các cụ không trọng chữ. Có điều cái lệ đi học được miễn sưu là do nhà nước đặt ra, có từ trước khi ông đồ tể nộp 3 quan năm 1750 cả trăm năm.
Muốn biết ai đi khảo mấy lần, thi mấy khoa thì phải có người kê. Lệ năm 1877 giao việc ấy cho lý dịch: ngồi kê từng cậu học trò trong làng, đi khảo mấy lần, thi Hương mấy khoa, chưa thi thì vì cớ gì, rồi ký cam kết…
P/S: câu “Thập niên đăng hỏa, bán niên trừ” mình mới thấy ở 1 sách. Ai biết thêm câu ca dao, tục ngữ nào nói chuyện đi học để khỏi đi phu thì chỉ giúp mình với, coi như anh em đi phu hộ mình 1 buổi :))
Nguồn:
[1] - Mô Tả Vương Quốc Đàng Ngoài - Samuel Baron, Hoàng Anh Tuấn dịch, chương VI Về phong tục của người Đàng Ngoài và chương IX Những người có học ở Đàng Ngoài.
[2] - Khoa Cử Việt Nam, tập thượng Thi Hương - Nguyễn Thị Chân Quỳnh, phần Thi Khảo, Thi Hạch thời nhà Nguyễn và chương Thi Hương: định kỳ và phép thi.
[3] - Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên, quyển XXXIII năm Cảnh Trị thứ 2, tức năm 1664; quyển XXXIV năm Vĩnh Trị thứ 2, tức năm 1677; quyển XLI năm Cảnh Hưng thứ 11, tức năm 1750, đoạn thu tiền thông kinh.
[4] - Đại Nam Thực Lục - Quốc sử quán triều Nguyễn, Chính biên, Đệ nhất kỷ quyển V năm Tân Hợi, tức năm 1791; Đệ tứ kỷ năm Tự Đức thứ 21, tức năm 1868, năm Tự Đức thứ 24, tức năm 1871 và quyển LVIII năm Tự Đức thứ 30, tức năm 1877, đoạn định lại phép khảo khoá sĩ tử.
[5] - Tâm Lý Dân Tộc An Nam - Paul Giran, phần 2, mục Nhà nước An Nam.