Năm 1431, theo sổ chi tiêu nhà bá tước Oxford bên Anh, giá 1 pound hạt tiêu, chưa tới nửa cân, đủ mua cả 1 con lợn [1]. Giờ hũ tiêu ấy nằm cạnh hũ muối trong bếp nhà bạn, chẳng ai để ý. Ngày ấy mà có hũ tiêu này thì phải cất vào két sắt.
Thời ấy, người châu Âu sẵn sàng bỏ lại cả trăm mạng người trên biển chỉ để chở mấy thứ hạt khô ấy về. Ở Đàng Trong, chúa Nguyễn giữ riêng quyền buôn kỳ nam, dân không được đụng vào.
I - HẠT TIÊU ĐẮT HƠN THỊT
Nhà Talbot ở Shropshire, cũng bên Anh, trong 1 năm từ 1424 sang 1425 dùng hết 17 pound tiêu, 14 pound gừng và 17 pound các thứ gia vị khác, trong đó có 3 pound nghệ tây. Người quản gia ghi tiền gia vị mỗi tháng gần bằng tiền thịt bò cộng tiền thịt lợn [1].
Charles the Bold, công tước xứ Bourgogne, người được coi là giàu nhất châu Âu thời ấy, đặt hẳn 380 pound tiêu cho tiệc cưới năm 1468 [2]. Đám cưới nhà giàu bây giờ khoe xe, khoe vàng, hồi ấy thì khoe tiêu. Còn ai làm giả gia vị thì có thể bị xử thiêu hoặc chặt đầu [2].
Xưa nay sách vở, báo mạng vẫn hay viết rằng người Trung cổ mua gia vị về là để át mùi thịt ôi. Paul Freedman (tác giả cuốn Out Of The East, sách viết riêng về gia vị thời Trung cổ) bảo đó chỉ là 1 thứ “truyền thuyết đô thị”, nghe xuôi tai tới mức đưa sự thật ra cũng không xóa nổi [1].
Theo ông, người đủ tiền mua gia vị thì thừa tiền mua thịt tươi, mà thịt thời ấy lại rẻ [1]. Tức là lấy thứ đắt đi cứu thứ rẻ, chả ai dại thế.
Người ta mua gia vị vì y học thời ấy tin nó giữ cho cơ thể cân bằng nóng lạnh, lại là của sang, chở về từ những nơi chẳng mấy ai biết đường tới [1].
II - DỌC ĐƯỜNG GIÁ ĐỘI LÊN CẢ CHỤC LẦN
Michael Pearson (giáo sư danh dự Đại Học New South Wales, Úc) tính giá 1 kg tiêu ở thế kỷ 15. Ở nơi trồng nó giá 1 đến 2 gram bạc, tới Alexandria bên Ai Cập là 10 đến 14 gram, sang Venice 14 đến 18 gram, tới tay người mua ở châu Âu thì 20 đến 30 gram [3].
Đinh hương thì còn đắt cắt cổ hơn. Freedman ước những năm 1496 đến 1498, giá ở Venice gấp chừng 100 lần giá con buôn trả ở quần đảo Maluku [1].
Nhà văn Áo Stefan Zweig, trong cuốn tiểu sử Magellan, ghi rằng chỉ riêng quốc vương Ai Cập mỗi năm đã thu chừng 100.000 ducat thuế chuyển tải gia vị, mà hàng tới được Alexandria rồi vẫn còn “một kẻ bóc lột ghê gớm nữa đang chờ”, là đội thương thuyền Venice [5]. Pearson thì lại tính họ chỉ lãi chừng 40%, vì thuế má ở các chặng trung chuyển, bão tố với đắm tàu đã ăn mất phần lớn [3].
Từ thời Herodotus, người ta đã truyền tai nhau rằng nhũ hương có rắn canh, quế mọc trên núi cao không ai lên nổi. Freedman cho rằng mấy chuyện rắn rết ấy rất có ích cho con buôn, vì nó giải thích vì sao hàng đắt. Ông còn so với dân bán hàng bây giờ, cứ thích khoe nguyên liệu “hiếm”, “tuyển chọn bằng tay” [1]. Chiêu bán hàng này hóa ra đã chạy hơn 2.000 năm mà chưa thấy lỗi mốt.
Trầm hương thì người châu Âu tin là trôi xuống theo mấy con sông từ Vườn Địa Đàng. Có cả tranh vẽ 1 người quấn khăn đứng thả lưới vớt từng mẩu gỗ thơm [1].
Lưu ý là châu Âu ăn chưa tới 10% lượng gia vị làm ra [3]. Phần lớn còn lại đi khắp châu Á, từ cảng này sang cảng khác, từ lâu trước khi người Bồ Đào Nha tìm ra đường biển.
Mà chả cần đi đâu xa, ngay ở Óc Eo, An Giang, các nhà khảo cổ Việt Nam, Úc và Trung Quốc soi vết bám trên 12 dụng cụ nghiền bằng đá, tìm ra nghệ, gừng, riềng, địa liền, đinh hương, nhục đậu khấu và quế. Họ còn đào được 1 hạt nhục đậu khấu có niên đại khoảng năm 120 đến 248, “mẫu nhục đậu khấu cổ nhất Đông Nam Á lục địa tính đến nay” [4]. Nghĩa là chừng 1.400 năm trước khi người Hà Lan đánh chiếm Banda, nhục đậu khấu đã về tới đồng bằng sông Cửu Long. Hàng ngoại xịn thì miền Tây mình dùng từ hồi ấy rồi nhé.
III - ĐỔI BẰNG MẠNG NGƯỜI
Chuyến đầu của Vasco da Gama sang Ấn Độ, từ 1497 đến 1499, chưa tới nửa số thủy thủ còn sống trở về. Đoàn Magellan rời Tây Ban Nha năm 1519 với chừng 260 người, về được 18 người [1].
Vậy mà người bỏ vốn vẫn lãi như thường. Chiếc Victoria, chiếc tàu duy nhất trở về, chở 26 tấn gia vị, đủ hoàn lại 8 triệu maravedis tiền vốn, còn dư 500 ducat. Zweig viết: “tải trọng của một con tàu dư sức đền bù sự mất mát của bốn con tàu, tất nhiên với điều kiện là ta phải coi hơn hai trăm mạng người bị mất đi là không đáng kể” [5].
Pigafetta, người đi theo đoàn và viết nhật ký suốt chuyến đi, thấy ở đảo Tidore 2 sợi xích đồng giá 3 sol đổi được 100 pound đinh hương. Hết hàng đem đổi, thủy thủ cởi cả mũ, áo choàng, áo sơ mi ra đổi lấy phần đinh hương của mình [6].
Nhục đậu khấu thì chỉ mọc ở mấy hòn đảo Banda bé tí. John Keay (1 người Anh chuyên viết sử châu Á) tính 10 pound nhục đậu khấu ở đó giá chưa tới nửa penny, đem về châu Âu bán được 1,6 bảng, lãi chừng 32.000% [7]. Vua Anh James I còn hãnh diện tự xưng là vua của cả 2 đảo nhỏ Pulo Ai và Pulo Run, đảo Run dài có 2 dặm, không có nổi 1 mạch nước ngọt [7].
Cuối tháng 2 năm 1621, Jan Pieterszoon Coen, toàn quyền của Công Ty Đông Ấn Hà Lan, đem 15 tàu với 1.655 người tới Banda. Ngày 8/5/1621, ngoài thành Nassau, lính đánh thuê Nhật hành quyết 44 orang kaya, tức các thủ lĩnh giàu có của người Banda. Theo 1 nhân chứng, trước lúc chết có người hỏi bằng tiếng Hà Lan: “thưa các ngài, vậy là không có chút khoan dung nào sao?” [8].
Theo 1 ước tính thời ấy, có lẽ 2.500 người Banda chết vì đói và thiếu thốn, khoảng 1.200 người bị bắt đưa khỏi quần đảo [8]. Keay ghi về sau có người coi đó là diệt chủng [7]. Có điều người Banda không bị xóa sổ. Ít nhất 1.500 người dạt sang đảo Seram rồi được thuyền Makassar đón đi, năm 1630 người Hà Lan còn gặp 600 đàn ông Banda ở quần đảo Kei, cộng đồng ấy còn tới bây giờ [8].
Chiếm xong thì người Hà Lan lại quay ra lo… được mùa. Năm 1710 các giám đốc Công Ty Đông Ấn Hà Lan ghi “đau buồn” rằng mùa đinh hương ở Ambon có thể được 1,85 triệu pound. Họ cho chặt cây hàng loạt, ép sản lượng xuống chừng 500.000 pound [3]. Đau buồn vì được mùa!
Sách phổ thông, báo mạng hay kể nước Anh đem đảo Run đổi lấy Manhattan, đến Keay cũng viết thế [7]. Randall Lesaffer, người viết về Hòa Ước Breda năm 1667 cho 1 bộ bách khoa ngoại giao, lại ghi hiệp ước chỉ cho mỗi bên giữ đất mình đang chiếm tính tới ngày 20/5/1667 [9]. Anh đã chiếm New Amsterdam từ năm 1664, đổi tên thành New York, Hà Lan thì đã nắm Run từ lâu, hiệp ước chỉ công nhận chuyện đã rồi, ai đang ngồi ghế nào thì giữ luôn ghế ấy. Mình cho rằng chuyện đổi chác cứ được kể mãi vì nó nghe ly kỳ hơn, 1 hòn đảo nhục đậu khấu mà đổi được cả New York.
IV - CÒN NƯỚC MÌNH THÌ SAO
Năm 1601, 2 nhân viên Công Ty Đông Ấn Hà Lan sang Đàng Trong, mất 2 tháng trời làm quen, mở mối buôn bán và mua hồ tiêu, được chúa tiếp mà “vẫn chưa gặp thời” [10]. Tiêu ở Hội An phần nhiều là hàng người ta chở từ Palembang bên đảo Sumatra, từ Pahang bên bán đảo Mã Lai tới bán lại, chứ không phải hàng nhà trồng [10]. Sale nào từng đi gặp khách 2 tháng mà chưa chốt được đơn chắc thấy thương 2 ông này :))
Thứ quý thật của Đàng Trong lại là kỳ nam. Cristoforo Borri (giáo sĩ người Ý sống ở Đàng Trong đầu thế kỷ 17) viết: “trầm hương được mua bán tự do, nhưng kỳ nam là hàng hóa của riêng nhà vua” [11]. Tại chỗ, kỳ nam giá 5 ducat 1 livre, ra cảng Đàng Trong không dưới 16 ducat, sang Nhật lên 200 ducat. Tấm nào đủ to làm gối thì người Nhật sẵn sàng trả 300 đến 400 ducat 1 livre, vì với bậc vua chúa bên ấy, phải gối gỗ kỳ nam mới xứng, gối thường thì chưa đủ oách [11].
Trầm thường thì rẻ hơn nhưng theo Borri, “chỉ cần một thuyền chất đầy gỗ này là nhà buôn đủ tiền sống trọn đời” [11]. Li Tana (tác giả cuốn Xứ Đàng Trong) cũng ghi về sau phủ chúa giữ độc quyền buôn kỳ nam và vàng [10].
Tokugawa Ieyasu, người lập ra mạc phủ Tokugawa bên Nhật, mê thứ gỗ này. Năm 1606 ông gửi thư nhờ vua Cao Miên tìm kỳ nam, cùng năm ấy còn xin cả Xiêm lẫn Chiêm Thành. Thư năm 1608 thì ông nói rõ thứ ông cần là kỳ nam Chiêm Thành, đã sai người đi mua mà thuyền gặp cướp biển, nghe tin Cao Miên mới giảng hòa với Chiêm Thành nên nhờ vua Cao Miên hỏi giúp [12]. Ông chủ mạc phủ mà săn kỳ nam y như dân mình săn hàng xách tay, hỏi hết nhóm này tới nhóm kia.
Mà vùng Khánh Hòa bây giờ, đất Quách Tấn viết hẳn 1 cuốn Xứ Trầm Hương, tới năm 1653 mới về tay chúa Nguyễn, khi quân Nguyễn đánh Chiêm Thành lấy đất tới sông Phan Rang [14]. Nghĩa là hồi Ieyasu viết thư, đó vẫn là đất của người Chăm, nên với người Nhật nó là kỳ nam Chiêm Thành, chưa phải kỳ nam của chúa Nguyễn.
Còn người vào rừng tìm trầm thì khổ. Theo Quách Tấn, dưới triều Nguyễn, núi nào có trầm thì triều đình đặt đội canh tuần, bắt người đi điệu, tức người vào rừng tìm trầm, lấy về nạp, “những người lấy trộm, hoặc đi lấy được về không nạp đủ cho quan, thì bị tù tội” [13]. Sang thời Pháp, trầm lấy được thường đem bán cho người Tàu, giá bán so với giá ngoài chợ “in như cám với vàng” [13].
Năm 1822, Minh Mạng định lệ thuế cho thuyền buôn nước ngoài: mua đậu khấu, hồ tiêu, nhục quế, ngà voi, sừng tê, yến sào thì cứ 100 quan đánh 5 quan, còn vàng bạc, thóc gạo, muối, kỳ nam, trầm hương thì cấm hẳn [14]. Nói trắng ra là của quý thì vua giữ, khách chỉ được mua hàng thường. Năm 1825 lại có lệ cấm lấy trộm nhục quế, kỳ nam, trầm hương, yến sào, sâm Quảng. Bộ Hình bàn rằng ai đứng ra thuê người đi bóc trộm vỏ quế, lấy trộm kỳ nam, yến sào thì “đều đày đi sung quân ở cực biên lam chướng” [14].
Ở Đàng Ngoài thì chúa Trịnh nắm việc bán quế. Thuyền buôn nước ngoài muốn mua thì phải “làm tờ khải nộp quan giám đương đệ lên chúa xem và hầu chỉ, cho mua bao nhiêu cân” [15], y như xin giấy phép con bây giờ. Năm 1695, thế tử họ Trịnh giam 1 thủy thủ với 1 thông ngôn Hà Lan 6, 7 ngày, chỉ vì họ không chịu bán hồ tiêu theo giá thế tử ép [16]. Bán hay không, bán giá nào là việc của người ta, đằng này không bán theo giá mình đặt thì đi tù?!
Lê Quý Đôn thì bực mình với cái thói chuộng hàng phương Bắc của giới quyền quý ở ta. Sâm phương Bắc chở sang, giá đội lên tới 180 quan, nhà công hầu vẫn dốc tiền ra mua. Ông viết rằng ở Nghệ An, Thuận Hóa “các loại trầm, tốc, quế, đàn, mọc đầy rừng núi”, rồi hỏi: “còn trầm, tốc, quế, đàn, cũng cần phải ở Bắc quốc đem sang mới là quí hay sao?” [17].
V - RỒI TẤT CẢ RẺ ĐI
Năm 1665, Samuel Pepys (người Anh để lại cuốn nhật ký nổi tiếng, lúc ấy lo việc kiểm hàng tàu về London) xuống khoang 1 chiếc tàu Hà Lan bị bắt. Ông viết tiêu vương vãi khắp các khe, còn đinh hương với nhục đậu khấu thì ông lội ngập quá gối, cả mấy khoang đầy ắp [1]. Năm 1431 chưa tới nửa cân tiêu đã đổi được con lợn, tới năm 1665 thì tiêu đã thành thảm trải sàn.
Có hàng nhiều quá cũng khổ. Năm 1603 tiêu ế, Công Ty Đông Ấn Anh phải trả cổ tức cho người góp vốn bằng chính hạt tiêu [7]. Cổ đông nhận cổ tức về chắc rắc tiêu cả năm không hết 😅
Bếp Pháp thế kỷ 17 thì quay lưng với gia vị. Nicholas de Bonnefons dặn các quản gia rằng “súp bắp cải phải có vị bắp cải, tỏi tây có vị tỏi tây, củ cải có vị củ cải” [1]. Theo Freedman, tới thế kỷ 18 khẩu vị châu Âu đã đổi hẳn, gia vị không còn dính gì với thuốc men hay thần thánh nữa, nghề buôn gia vị cũng hết thời [1].
Còn hồ tiêu, thứ mà năm 1601 người Hà Lan sang Đàng Trong mua không thành, thì như mọi người biết, giờ Việt Nam bán tiêu đi khắp thế giới. Theo Cộng Đồng Hồ Tiêu Quốc Tế, từ năm 2002 Việt Nam đã thay Ấn Độ và Indonesia đứng đầu ngành tiêu thế giới. Năm 2001 Việt Nam đã xuất 56.509 tấn [18].
Mùa hè năm 2004, bão Frances quét sạch mùa nhục đậu khấu ở Grenada, nơi trồng nhiều nhất thế giới. Freedman viết rằng giới tài chính thế giới chẳng hề rung rinh, thậm chí “không mảy may để ý” [1]…
P/S: Bài còn thiếu chuyện hồi Lạng Sơn với quế Thanh Hóa, quế Trà My. Bạn nào có sách cũ ghi về mấy thứ này thì chỉ giúp mình với.
Nguồn:
[1] - Out Of The East: Spices And The Medieval Imagination - Paul Freedman, phần Mở đầu, chương 3 The Scents of Eden, chương 4 The Cost of Spices, chương 5 và phần Kết luận.
[2] - The Cambridge World History Of Food, chương Spices and Flavorings, mục Use of Spices in Medieval Europe.
[3] - The Indian Ocean - Michael Pearson, phần nói về thương mại thế kỷ 15 và Công ty Đông Ấn Hà Lan.
[4] - Earliest Curry In Southeast Asia And The Global Spice Trade 2000 Years Ago - Wang Weiwei, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Zhao Chunguang, Hung Hsiao-chun, tạp chí Science Advances, số 9, năm 2023.
[5] - Magellan - Stefan Zweig, Trần Văn Nuôi dịch, chương cuối.
[6] - Magellan’s Voyage: A Narrative Account Of The First Circumnavigation - Antonio Pigafetta, R. A. Skelton dịch sang tiếng Anh, đoạn ở Tidore.
[7] - The Honourable Company: A History Of The English East India Company - John Keay, chương 1 và chương về chuyến đi thứ 7.
[8] - 1621: Violence And Depopulation On And Around Banda - Tristan Mostert và Wim Manuhutu, trang PALA của Bảo Tàng Westfries, Hà Lan.
[9] - Peace Of Breda 1667 - Randall Lesaffer, Đại Học KU Leuven, Bỉ.
[10] - Xứ Đàng Trong: Lịch Sử Kinh Tế Xã Hội Việt Nam Thế Kỷ 17 Và 18 - Li Tana, Nguyễn Nghị dịch, chương 3 Các thương gia nước ngoài và chương 4 Tiền tệ và thương mại.
[11] - Xứ Đàng Trong Năm 1621 - Cristoforo Borri, chương III Về đất đai phì nhiêu.
[12] - Thư từ qua lại giữa Cao Miên và Nhật Bản đầu thế kỷ 17 - Kitagawa Takako và Okamoto Makoto, tạp chí Tonan Ajia: Rekishi To Bunka số 44, năm 2015, mục thư năm 1606 và năm 1608.
[13] - Xứ Trầm Hương - Quách Tấn, phần Trầm hương.
[14] - Đại Nam Thực Lục, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Viện Sử Học dịch, tiền biên quyển IV năm 1653, chính biên đệ nhị kỷ quyển XVI năm Minh Mệnh thứ 3, tức năm 1822, và quyển XXXII năm Minh Mệnh thứ 6, tức năm 1825.
[15] - Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí - Phan Huy Chú, bản dịch Viện Sử Học, Quốc Dụng Chí.
[16] - Công Ty Đông Ấn Hà Lan Ở Kẻ Chợ Đàng Ngoài 1637-1700 - Hoàng Anh Tuấn.
[17] - Vân Đài Loại Ngữ - Lê Quý Đôn, mục Phẩm vật.
[18] - World Pepper Industry: Present Status And Future Trend - Cộng Đồng Hồ Tiêu Quốc Tế (International Pepper Community), năm 2016.