Năm 1966, 1 phòng thí nghiệm làm theo hợp đồng với chính phủ Mỹ báo về rằng thành phần chính của chất độc da cam gây dị tật bẩm sinh trên động vật, liều thấp cũng gây. Thế mà quân đội Mỹ vẫn rải thêm 4 năm nữa [1]. Tức là biết rõ hẳn hoi, chứ chẳng phải lỡ tay.

Thử hỏi những người ra lệnh, những hãng pha thuốc, những phi công lái máy bay C-123 nghĩ gì trong đầu? Và vì sao đến tận bây giờ chính phủ Mỹ vẫn chưa nhận là thuốc ấy làm hại người Việt?

I - “CHỈ LÀ THUỐC DIỆT CỎ THÔI MÀ”

Lập luận của Mỹ thì xưa nay vẫn thế: thuốc diệt cỏ nhắm vào cây, không nhắm vào người, nên chẳng phải vũ khí hóa học, chẳng phạm công ước nào [1].

Nghe thì xuôi tai. Có điều cái tên ban đầu của chiến dịch là Operation Hades, tức là chiến dịch Âm phủ. Mấy ông cố vấn quan hệ công chúng thấy không ổn, đổi ngay thành Ranch Hand, nghĩa là anh làm thuê ở trại bò, nghe như chàng cao bồi đi phát bụi rậm [1]. Từ Âm phủ thành anh làm thuê trại bò, cú đổi tên này đáng đưa vào giáo trình ngành PR. Tên thật nghe ghê quá thì phải đổi, người trong cuộc hiểu hơn ai hết.

Chưa kể, đi diệt cỏ mà làm như đi buôn lậu. Thuốc được ngụy trang thành hàng dân sự, chở bằng máy bay cho khỏi qua hải quan. Ông đại sứ Mỹ còn đề nghị tổ bay đừng mặc quân phục, máy bay C-123 thì đậu ở 1 góc khuất sân bay Tân Sơn Nhất [1]. Diệt cỏ thôi mà, việc gì phải giấu giếm?!

Từ tháng 1/1962, trong 10 năm có 19.905 phi vụ, khoảng 76 triệu lít thuốc trút xuống miền Nam, cả Lào và Campuchia [1]. Năm 1962 báo chí ở miền Nam đăng thông báo rằng thuốc không hại gì “thú rừng, gia súc, con người hay đất đai”. Máy bay thả truyền đơn xuống vùng sắp rải, hứa với nông dân là vô hại. Lính Mỹ thì được dặn chất da cam “tương đối không độc với người và thú” [1]. Lưu ý chữ “tương đối”. Người soạn câu ấy mà về viết hợp đồng bảo hiểm thì chắc lên trưởng phòng sớm.

Mà thuốc đâu chỉ rải lên rừng. Rất nhiều phi vụ nhắm thẳng vào lúa, ngô, khoai lang, chuối, để bỏ đói quân đối phương và ép nông dân bỏ ruộng vào những vùng chính quyền dễ kiểm soát. Đến năm 1965 gần nửa số chuyến C-123 là rải lên hoa màu, phá lương thực của khoảng 1 triệu người. Dân thường đói lả, còn quân đối phương thì ít bị ảnh hưởng [1].

Đốt mùa màng cho đối phương đói thì cũng chẳng phải Mỹ nghĩ ra. Nhà sử học Emmanuel Kreike chỉ ra rằng từ thế kỷ 16 quân đội các nước đã làm thế. Thập niên 1880 quân Hà Lan đánh Aceh (Indonesia) còn canh đúng lúc lúa vừa gặt, còn phơi ngoài đồng mà đốt làng [2]. Kreike viết rằng trong con mắt phương Tây, phá văn hóa con người là tội ác chống loài người, còn phá rừng thì “cùng lắm bị coi là tội về môi trường, chứ không phải tội ác với con người”, vì người ta mặc định dân ngoài phương Tây sống nhờ thiên nhiên [2].

Theo mình, đã gọi là “diệt cây” thì người ra lệnh chỉ phải nghĩ tới cây. Ruộng lúa nuôi cả 1 làng, lên giấy tờ chỉ còn là chỗ cây cối cần phát quang. Người ký lệnh, người lái máy bay chẳng phải nghĩ mình đang bỏ đói ai. Thế là về nhà vẫn ngủ ngon.

II - BIẾT TỪ NĂM 1966

Phòng thí nghiệm năm 1966 tên là Bionetics, thử 2,4,5-T (thành phần chính của chất da cam) trên động vật. Kết quả được báo cho cả các hãng sản xuất lẫn chính phủ. Quân đội vẫn rải, các hãng vẫn hốt lãi. Phải đến cuối năm 1969, 1 nghiên cứu sinh ngành sinh học ở Harvard lấy được bản báo cáo đưa cho báo chí, thì ngày 15/4/1970 Bộ Quốc Phòng Mỹ mới ra lệnh ngừng các loại thuốc có 2,4,5-T [1]. Nghĩa là nếu cậu nghiên cứu sinh kia không “tuồn” tài liệu ra ngoài thì chắc còn rải dài dài.

Thuốc độc hơn mức cần thiết cũng là do lòng tham. Nấu thuốc chậm, ở nhiệt độ thấp thì ít dioxin. Có điều quân đội đặt hàng nhiều quá, các hãng bèn cho nhà máy chạy suốt ngày đêm. Kết quả là 65% số thuốc rải trong chiến dịch nhiễm dioxin, tổng cộng 366 kg, trong khi độc tính của thứ dioxin này tính bằng phần nghìn tỷ gam [1]. Hàng làm vội thì hàng lỗi, ở đâu cũng vậy, chỉ có điều lần này người lãnh hậu quả không phải người mua hàng.

Tướng Westmoreland, tư lệnh quân Mỹ ở Việt Nam, có 1 câu nói trong phim tài liệu Hearts And Minds năm 1974. Jon Mitchell, nhà báo của tờ Okinawa Times, người bỏ nhiều năm điều tra chất độc quân Mỹ để lại ở Okinawa, dẫn lại: “người phương Đông không coi trọng mạng sống như người phương Tây. Ở phương Đông mạng người thì nhiều, mạng người thì rẻ” [1]. Ô! Hóa ra mạng người cũng chia ra Đông, Tây. Mạng đã rẻ thì 1 tờ báo cáo về dị tật cũng chẳng đáng để dừng tay.

S. Brian Willson, cựu binh Mỹ, hồi ấy có nhiệm vụ đi ghi thương vong sau các trận ném bom ở Vĩnh Long, thì nói trắng ra hơn. Sau 1 trận napalm xuống 1 xóm chài trồng lúa không có súng phòng không nào, ông và người đi cùng bỏ về, mặc những người còn sống đang rên. Ông viết: “họ không được tính là người” [4]. Lưu ý chuyện này là ném bom chứ không phải rải thuốc, có điều cách nghĩ thì y hệt.

Dân Việt và cả lính Mỹ đều nhớ nhất cái im lặng sau khi C-123 bay qua: côn trùng chết trước, rồi đến chim, ếch, có khi khỉ choáng rơi từ trên cây xuống, gà vịt lăn ra chết, cá nổi trắng ao [1]. Khoảng 43% đất nông nghiệp và 44% rừng miền Nam bị rải ít nhất 1 lần. Theo con số Mitchell dẫn từ Cơ Quan Nghiên Cứu Của Quốc Hội Mỹ, có tới 4,8 triệu người Việt bị phơi nhiễm, khoảng 3 triệu người bị bệnh [1]. Người 20, 30 tuổi mắc tiểu đường, ung thư như người gấp đôi tuổi mình. Rồi đến những đứa trẻ sinh ra không có tay chân, 2 đầu 3 tay.

III - CHỐI NGAY TỪ LÚC ĐANG RẢI

Ngay trong chiến tranh, báo chí Sài Gòn đã liều đăng ảnh những đứa trẻ dị tật. Chính quyền Sài Gòn bèn đổ tội cho 1 thứ bệnh hoa liễu (bệnh lây qua đường tình dục) bịa ra, gọi là “vi trùng Okinawa” [1]. Đổ tội cho bệnh phong tình thì nhà nào có con dị tật cũng ngại kêu, cái thâm của chính quyền nằm ở chỗ ấy.

Hết chiến tranh thì đến lượt chính phủ Mỹ chối với chính lính của mình. Năm 1978 Bộ Cựu Chiến Binh Mỹ gửi 1 bản ghi nhớ mật xuống các phòng khám, lệnh không cấp trợ cấp cho cựu binh nào kêu bị phơi nhiễm thuốc diệt cỏ. Hồ sơ bị ngâm, bị mất, người bệnh bị sai đi tìm những giấy tờ không hề có, bệnh thì bị đổ tội cho rượu chè, ma túy, hoa liễu [1]. Ai từng đi làm thủ tục hành chính ở ta chắc hiểu cảm giác bị bắt nộp 1 tờ giấy không hề tồn tại.

Năm 1979 cựu binh Mỹ kiện tập thể các hãng hóa chất. Đến năm 1984 các hãng thấy sắp thua thì xin hòa giải ngoài tòa, trả 180 triệu USD. Người tàn tật hoàn toàn nhận được 12.000 USD, trả dần trong 10 năm, còn luật sư bỏ túi 13 triệu. Các hãng nói rõ trả tiền không có nghĩa là nhận lỗi, mà còn được miễn kiện về sau [1]. Tức là bỏ tiền ra mua sự im lặng, mà giá thì rẻ bèo.

Năm 2004 nạn nhân Việt Nam kiện, đơn bị bác thẳng [1]. Dow thì nói khối bằng chứng trên người “không xác lập được” bệnh của cựu binh là do chất da cam, Monsanto thì nói “chưa xác lập được quan hệ nhân quả” [1].

Thập niên 1980 chính phủ Mỹ làm mấy công trình nghiên cứu sức khỏe cho có. Báo cáo năm 1984 thấy cựu binh từng rải thuốc ốm nhiều hơn thì bị sửa đổi, nghiên cứu năm 1987 thấy nguy cơ ung thư cao cũng bị sửa đổi. Năm 1990 Đô đốc Zumwalt, trong 1 báo cáo gửi Bộ Trưởng Cựu Chiến Binh, chốt lại là các nghiên cứu ấy đầy “lừa dối, gian lận và can thiệp chính trị” [1]. Ông Alvin Young, cựu nhà khoa học Không Quân, làm tư vấn cho Bộ Quốc Phòng, công trình có cả tiền của Dow, Monsanto, từ thập niên 1970 viết hàng loạt báo cáo bảo thuốc không làm ai ốm, có lần gọi cựu binh kêu bệnh là “kẻ ăn bám” [1]. Người ăn tiền của bên bị kiện đi chấm điểm nạn nhân, thì kết quả thế nào ai cũng đoán được.

Với Việt Nam thì Mỹ còn nói thẳng thừng hơn. Năm 2003 Đại Sứ Quán Mỹ tố chính quyền Hà Nội làm “chiến dịch tuyên truyền kéo dài 2 thập kỷ”. Năm 2004 ông đại sứ bảo khiếu nại của Việt Nam dựa trên “khoa học giả” [1]. Đến năm 2012 Mỹ mới bỏ tiền tẩy độc sân bay Đà Nẵng, mà vẫn khăng khăng đây “chỉ là dự án môi trường”, không thừa nhận dioxin gây hại sức khỏe cho ai [1]. Tức là Mỹ chịu bỏ tiền rửa đất mà nhất định không nhận đất ấy đã làm ai ốm. Lau nhà sạch bong nhưng nhất quyết không nhận mình là người làm đổ.

IV - “KHÔNG TÌM THẤY HỒ SƠ”

Okinawa là hòn đảo của Nhật, quân Mỹ dùng làm bàn đạp cho chiến tranh Việt Nam. Hơn 100 cựu binh Mỹ kể với Mitchell rằng họ đã bốc dỡ, cất, rải, chôn chất da cam ở ít nhất 15 căn cứ trên đảo [1].

Năm 2004 Tướng Richard Myers, Chủ tịch Hội Đồng Tham Mưu Trưởng Liên Quân Mỹ, tuyên bố hồ sơ chính phủ “không có thông tin nào” về việc dùng hay cất chất da cam ở Okinawa. Năm 2011 phía Mỹ trả lời Nhật là đã “lại tìm 1 lần nữa và lại không tìm thấy hồ sơ nào”. Tháng 2/2013 Alvin Young nộp cho Bộ Quốc Phòng 1 bản báo cáo 29 trang, gom bài báo của Mitchell và lời khai của cựu binh thành 7 mục rồi bác từng mục, câu dùng nhiều nhất là “không tìm thấy hồ sơ”. Bác chắc nịch thế mà ông không hỏi 1 cựu binh nào, không lấy 1 mẫu đất nào [1]. Thầy bói xem voi ít ra còn sờ vào con voi.

4 tháng sau, công nhân lắp hệ thống tưới nước dưới 1 sân bóng trẻ em ở thành phố Okinawa, trên đất cũ của căn cứ Kadena, đào được thùng phuy rỉ, có thùng in logo Dow. Đào hết thì được 108 thùng, trong có đủ thành phần chất da cam, nước gần đó nhiễm dioxin gấp 21.000 lần mức an toàn [1]. Phía Mỹ lúc đầu tỉnh bơ bảo thùng không phải của mình. Young đoán là rác của bệnh viện và nhà ăn quân đội. Ông chỉ huy căn cứ Kadena thì ví mấy cái thùng với vỏ lon sốt cà chua. Sốt cà chua kiểu ấy chắc là phiên bản giới hạn, ngoài chợ không bán. Dọn xong, đổ bê tông làm bãi đỗ xe, hết 979 triệu yên, tiền thuế dân Nhật trả, Mỹ không mất đồng nào [1].

Năm 1968 hơn 230 học sinh ở Naha đi tắm biển bị bỏng da, hơn 40 năm sau mới tìm ra người lính đã rải thuốc ở bờ biển ấy. Năm 1969 CIA ghi vào bản ghi nhớ rằng vụ việc đã lắng xuống mà không có hệ quả gì nghiêm trọng, “phần lớn nhờ bệnh tương đối nhẹ và không xác định được nguyên nhân” [1].

“Nhờ” không xác định được nguyên nhân!

Dioxin là thứ độc ngấm chậm. Ngấm vào người hôm nay, 10 năm, 20 năm sau mới thành ung thư, thành đứa con dị tật. Chẳng ai chỉ ra được giọt thuốc nào gây ra khối u nào. Thế nên câu “chưa chứng minh được quan hệ nhân quả” lúc nào cũng dùng được, dùng mãi cũng được. Chưa kể chính quân đội Mỹ giữ sổ sách cẩu thả: sau chiến tranh 14% số chất da cam gửi sang Việt Nam không rõ đi đâu, mất 400.000 lít chất hồng (Agent Pink), phi vụ ở Lào, Campuchia do CIA làm bí mật thì gần như không có giấy tờ [1]. Người làm mất hồ sơ quay sang đòi nạn nhân đưa bằng chứng. Bảo sao chối được mấy chục năm.

Năm 1991 Quốc Hội Mỹ ra Đạo Luật Chất Da Cam: cựu binh nào từng ở Việt Nam mà mắc 1 trong 14 bệnh có trong danh sách (ung thư tiền liệt tuyến, Hodgkin, tiểu đường type 2…) thì “mặc nhiên” được trợ cấp, không phải chứng minh gì thêm. Đến năm 2018 đã có hơn 750.000 cựu binh Mỹ được nhận. Nhưng chính phủ ấy từ chối bồi thường cho người Việt, người Lào, người Campuchia, dù riêng Việt Nam có khoảng 3 triệu người mang di chứng, kể cả con cháu [1].

Tức là cùng 1 thứ thuốc, cùng 1 thứ bệnh, lính Mỹ thì được mặc nhiên công nhận, người Việt thì phải tự chứng minh. Chả nhẽ dioxin cũng biết xem hộ chiếu?! Năm 1974 Westmoreland nói mạng người phương Đông rẻ. Hơn 40 năm sau, Mỹ vẫn đối xử với nạn nhân người Việt đúng như câu ông nói.

Cũng phải thấy rằng thế giới có rút ra bài học. Chính vì chất da cam mà năm 1976 có Công Ước Cấm Dùng Kỹ Thuật Thay Đổi Môi Trường Làm Vũ Khí, năm 1977 Nghị Định Thư Bổ Sung của Công Ước Geneva có thêm 2 điều cấm gây thiệt hại “rộng, lâu dài và nghiêm trọng” cho môi trường [5]. Luật ra đời vì Việt Nam, có điều người Việt thì chưa được ai đền cho đồng nào.


Ông đô đốc Zumwalt viết thẳng chữ “gian lận” vào báo cáo gửi chính phủ mình. Những cựu binh Mỹ ở Okinawa vẫn kể chuyện của mình dù quân đội bảo không có hồ sơ. Nhiều sự thật trong bài là do chính người Mỹ nói ra.

Năm 1985 nhà báo Elizabeth Kemf vào thung lũng A Lưới. 2 bên đường đồi trọc, thân cây gãy nằm dọc sống núi, không chim, không người. 1 cán bộ ở đó tên là Xuan Hien kể dân phải chui xuống hầm chữ A, kéo nắp đậy lên đầu chờ máy bay đi, mùi thuốc kinh khủng, có người teo cả 1 phần cơ thể, cá dưới sông chết hết hoặc trông lạ đến mức không ai dám ăn. Rồi ông nói: “tôi tin 4 đứa con tôi đều chết vì thuốc rải” [3].

Ông chỉ nói được là “tôi tin”. Ông không có hồ sơ…

Nguồn:

[1] - Poisoning the Pacific: The US Military’s Secret Dumping of Plutonium, Chemical Weapons, and Agent Orange - Jon Mitchell, chương 4 Military Herbicides, Vietnam, and Okinawa (lời Westmoreland sách dẫn lại từ phim tài liệu Hearts and Minds của Peter Davis, năm 1974; số người phơi nhiễm sách dẫn từ báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ năm 2009).
[2] - Scorched Earth: Environmental Warfare as a Crime against Humanity and Nature - Emmanuel Kreike, phần Mở đầu Environcide, Society, and Total War và phần Kết luận Environcide as a Crime against Humanity and Nature.
[3] - The War and Environment Reader - Gar Smith chủ biên, bài Vietnam: Delivering Death to the A Luoi Valley của Elizabeth Kemf.
[4] - The War and Environment Reader - Gar Smith chủ biên, bài Haunted by Memories of War của S. Brian Willson.
[5] - The War and Environment Reader - Gar Smith chủ biên, bài Protecting Nature from War của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc.