Năm 1822, vua Minh Mạng than phiền các quan “sớm chiều luôn luôn có buổi triều tham”, đến nỗi không còn giờ ngồi công đường làm việc, “hoặc để đến việc công chậm lỡ” [1]. Ông giao Lục Bộ bàn lại rồi cắt bớt buổi chầu.

Xem phim cổ trang thì ngày nào vua cũng ngồi ngai, quan đứng 2 bên tâu qua tâu lại chuyện đánh giặc, chuyện thu thuế. Hội Điển với Thực Lục nhà Nguyễn lại ghi buổi chầu đông người gần như chỉ để lạy, việc nước đi bằng tờ sớ, mà người thấy chầu nhiều thì hỏng việc chính là Minh Mạng, ông vua nổi tiếng chăm việc.

I - CANH NĂM Ở SÂN ĐIỆN THÁI HÒA

Năm 1806, vua Gia Long định mỗi tháng có 2 buổi đại triều vào ngày mồng 1 và ngày rằm ở sân điện Thái Hòa, 4 buổi thường triều ở sân điện Cần Chánh [1]. Đại triều thì quan từ lục phẩm trở lên phải có mặt, thường triều thì từ tứ phẩm trở lên.

Đến canh năm (khoảng 3 giờ rưỡi tới 5 giờ rưỡi sáng, mùa nào xê dịch theo mùa ấy), trống đánh 3 hồi, súng nổ, kỳ đài kéo cờ vàng. Vua lên ngai thì lầu Ngọ Môn nổi chuông trống, “rồi nổ 9 tiếng ống lệnh” [1]. Viên tán xướng hô “Bái, hưng”, cả sân lạy 5 lạy, quỳ dâng biểu mừng, lại lạy 5 lạy, nghe 1 viên quan tuyên chỉ ban yến, lạy thêm 5 lạy tạ ơn rồi vua về điện Cần Chánh. Tính ra 1 buổi đại triều lạy đủ 15 lạy, đi chầu mà cứ như đi tập thể dục buổi sáng.

Từ đầu tới cuối chả có chỗ nào cho ai mở miệng bàn việc. Mà có muốn bàn cũng khó. Năm 1839, Bộ Lễ tâu riêng quan văn từ tứ phẩm trở xuống đã “có hơn 1.000 viên”, quan võ thì “số càng nhiều gấp bội”, cho đứng hết vào sân thì “tiến lui dễ mất trật tự” [1]. Bộ Lễ phải xin cho quan văn bát, cửu phẩm với quan võ lục phẩm trở xuống khỏi vào hàng nữa. Quan nhỏ từ đấy ở nhà, đến chầu rìa cũng không có phần. Cả nghìn người đứng giữa sân lúc trời còn tối om, ai nghe được ai nói gì.

Mỗi phẩm có 1 tấm phẩm sơn ghi phẩm trật đặt ở đầu hàng, quan nhìn vào đó mà đứng. Năm 1826, ông Minh Mạng định cùng 1 phẩm thì ai được gia cấp đứng trước, ai bị giáng cấp đứng sau, người chưa được gia cấp “tuy giữ chức lâu năm, thứ bậc ban đứng cũng phải ở dưới” [1].

Tức là cả triều nhìn hàng chầu là biết ông nào đang lên, ông nào vừa bị phạt, y chang 1 cái “bảng xếp hạng” dán công khai giữa sân. Năm 1832, ông còn đổi chỗ cho văn quan sang bên tả, võ quan sang bên hữu, chê lệ cũ để văn bên hữu, võ bên tả là “chưa được hợp lễ” [1].

Bộ Lễ cầm danh sách điểm danh từng người, ai vô cớ không vào chầu thì “y theo luật, đề ra việc trách phạt” [1]. Năm 1832, Phủ Nội Vụ đem mấy tấm lụa đã giặt ra thưởng cho các quan, ông Minh Mạng giáng luôn viên thị lang Trần Chấn 2 cấp, dụ rằng: “giặt áo để đi chầu, người xưa lấy làm bần tiện” [2].

Theo Tôn Thất Bình, sau ngai vua có 2 viên khoa đạo, dưới sân rồng có 4 viên nữa đứng 2 bên đông tây để “xem xét lễ nghi” [3]. Nói kiểu bóng đá bây giờ thì đây là tổ VAR, ai lạy lệch nhịp là bị soi lại. Năm 1849, viên Bố chánh Hà Tiên là Huỳnh Mẫn Đạt về kinh, vào lạy ở điện Cần Chánh mà “không hợp quy cách”, thế là Bộ Lại với Bộ Lễ làm hẳn 1 tờ tâu lên vua Tự Đức [4]. Lạy sai thôi mà 2 bộ phải viết sớ lên vua?!

II - TỜ SỚ ĐI ĐƯỜNG KHÁC

Vậy việc nước bàn ở đâu?

Tờ sớ ở tỉnh gửi về Thông Chính Ty (nơi nhận công văn các nơi gửi về kinh), sang bộ, rồi lên Nội Các, mỗi việc phải làm 3 bản. Nội Các thu sớ ở nhà Tả Vu, “ngày lẻ thì vào buổi chiều một lần, ngày chẵn thì buổi sáng và buổi chiều hai lần”, làm phiếu nghĩ (tờ đề xuất cách xử lý), bỏ vào tráp rồi “đem tới Tả sương môn rung chuông, giao Thái giám đưa vào nội cung” [5]. Việc thường thì phiếu nghĩ phải xong trong 1 ngày, việc cần tra cứu được 3 ngày, việc rắc rối nhiều số liệu thì được 10 ngày [5].

Vua đọc 1 mình, phê bằng son. Viết lời phê dài là châu phê, chấm 1 chấm son là châu điểm, khoanh tên người được chọn là châu khuyên, quẹt son lên câu hay tên bị bỏ là châu mạt [5]. Vua đã phê son rồi thì “không tiện sửa chữa lại”, nên phiếu nghĩ sai một ly mà vua lỡ phê theo thì đi một dặm, quan Nội Các phụ trách bị trị tội [5].

Có khi vua phê cả ban đêm. Đêm nào ở Nội Các cũng có 6 người trực, gồm quan Nội Các, quan bộ, quan võ, khoa đạo, “để xử lý những châu bản đưa xuống ban đêm” [5].

Lệ năm 1836, ở buổi thường triều có tâu việc, các nha theo lượt lên, 1 viên quan quỳ dâng bản chính tờ sớ, quan Nội Các đặt lên ngự án cho vua xem, rồi cầm bản thứ 2 đọc to, “lĩnh chỉ, ghi chép để tuân theo làm” [1]. Nghĩa là tâu việc cũng là đọc giấy, giống buổi giao ban bây giờ, ai lên cũng cầm sẵn bản báo cáo.

Ông Minh Mạng còn sửa thêm: tờ sớ phải để nguyên phong bì, Nội Các xé ngay trước ngự án “để tỏ sự thận trọng”. Trên điện có 2 viên Viện Đô Sát đứng 2 bên ghi khởi cư chú, “vua ngồi, đứng, nói gì, làm gì đều phải kính cẩn ghi chép” [1]. Camera giám sát bản chạy bằng cơm là đây.

Ngày mồng 1, ngày rằm, quan ở các trấn, các dinh không về kinh mà mặc mũ áo ra lạy vọng ở hoàng cung đặt ngay tỉnh lỵ [1]. Không về kinh được thì lạy từ xa, chầu online phiên bản thế kỷ 19. Năm 1832, ông Minh Mạng định tổng đốc, tuần phủ, bố chánh, án sát làm đủ 3 năm thì mới được “tự xin về Kinh chiêm cận một lần” [6].

Xin rồi chưa chắc đã được. Năm 1834, Bố chánh Thanh Hóa Nguyễn Đăng Giai xin về chầu dịp mừng thọ vua, ông Minh Mạng bác luôn vì tỉnh còn trộm cướp: “nếu làm việc không có công trạng gì… còn đâu mà về Kinh chiêm cận, ngươi phải cố gắng lên” [6].

Nhà Lý từ năm 1020 đã dựng 3 điện, “điện phía trước để coi chầu, hai điện phía sau để nghe chính sự” [7].

III - CHẦU NHIỀU THÌ HỎNG VIỆC

Mấy năm đầu nhà Nguyễn, sáng chiều đều có buổi triều tham. Năm 1822, ông Minh Mạng thấy quan cứ ra vào chầu mãi mà việc ở bộ thì ùn lại, mới giao Lục Bộ bàn, định mỗi tháng các quan vào triều tham, tâu việc vào “ngày 3, ngày 7, ngày 9” [1].

Có hôm ông hỏi Trịnh Hoài Đức với Nguyễn Hữu Thận chầu thưa đi thì thế nào. 2 ông thưa: “trước kia thường ngày tâu việc, bọn thần lui triều thì đã mỏi mệt, cho nên công việc chức chất nhiều. Nay tâu việc có ngày thì ngày thường được chuyên tâm làm việc, cho nên việc Bộ hơi gọn” [8]. Mọi người để ý, 2 ông thượng thư đi chầu về đã mệt nhoài, còn sức đâu mà ngồi xử giấy tờ.

Cùng năm ấy, ông phải dụ thêm vì có quan lợi dụng lịch chầu. Ngày không có việc gì để tâu mà “dựa vào ngày tâu việc, không đến công đường làm việc, lại ở nhà riêng mời khách bàn suông uống rượu bầy trò vui” thì tội nặng thêm [6]. Chẳng qua là lấy cớ đi chầu để khỏi ngồi công đường, kiểu xin đi họp để trốn việc ở cơ quan 😅

Năm 1836, ông Minh Mạng còn rút bớt nữa. Ngày sóc vọng thôi đại triều ở điện Thái Hòa, chuyển thành thường triều ở điện Cần Chánh, có tâu việc [1]. Đại triều chỉ còn vào Tết, Đoan dương, Vạn thọ với các lễ mừng lớn. Gặp tháng nhuận, nhật thực, đang cầu mưa hay có quốc tang thì miễn luôn.

Năm 1843, vua Thiệu Trị gặp mưa thu, “thế tất còn mưa luôn mấy ngày, không khỏi ướt át”, liền cho “miễn sự thiết triều, nhưng trẫm vẫn ngự điện nghe chính như lệ thường” [1]. Trời mưa thì cho nghỉ họp, sếp như thế thì nhân viên nào chẳng mê :))

IV - CÓ AI CÃI NHAU GIỮA SÂN CHẦU KHÔNG

Có chứ. Năm 1448, đời Lê Nhân Tông, quan Giám sát Trình Duy Nhất bị đài quan vạch tội, liền kể ngược lại hết lỗi của đài quan, “chống chế biện bác đến 7 lần” [7]. Năm 1883, theo Tôn Thất Bình, 2 ông hoàng Hồng Sâm, Hồng Phi “công khai chỉ trích chính sách của hai vị Phụ Chính Tường Và Thuyết ngay giữa buổi thiết triều” [8].

Cãi thì có cãi thật, khổ nỗi cãi xong thì Trình Duy Nhất bị đánh 80 trượng, biếm 2 tư (hạ 2 bậc quan) vì vua cho là “chỉ trích ngôn quan giữa triều đình” [7].

Còn Hồng Sâm, Hồng Phi muốn lật đổ 2 ông phụ chính thì vẫn phải viết mật sớ xin vua Hiệp Hòa giết Nguyễn Văn Tường với Tôn Thất Thuyết. Vua phê “Chuyển cho Trần Tiễn Thành”. Sách ghi lại 2 lời kể khác nhau, 1 lời nói thái giám trao nhầm tay, 1 lời nói Tường gặp viên thái giám ở cửa Nhật Tinh lúc chập tối thì giật lấy cái tráp. Lời nào thì tờ sớ cũng tới tay Tường, rồi Thuyết họp đình thần luận tội cả vua lẫn 2 ông hoàng [8]. Ít hôm sau vua Hiệp Hòa bị ép phải chết.

V - SÂN CHẦU VUA LÊ CỎ NGẬP ĐẦU GỐI

Thời vua Lê chúa Trịnh, nói lên vua thì gọi là “tâu”, trình lên chúa thì gọi là “khải” [9]. Lễ tiến lịch năm mới, Tư Thiên Giám dâng vua bản lịch xong thì “bưng cái án lịch ở trước ngự tọa sang tiến ở phủ chúa”, lễ tiến xuân ngưu cũng y như vậy [9].

Theo lời Bùi Huy Bích mà Phạm Đình Hổ dẫn lại, trước đời Trịnh Cương, các quan vào tâu chúa còn xưng là “ngu”. Đến Trịnh Giang, chúa đặt ra 6 phiên giữ hết việc của Lục Bộ, quan tâu chúa đổi sang xưng “thần”, “từ đấy, chốn triều đường vua Lê chỉ là hư vị” [10]. Ngai thì vẫn của vua, có điều chức thật chỉ còn là chủ tịch danh dự.

Vua Lê thì vẫn giữ buổi chầu ngày mồng 1, ngày rằm ở điện Cần Chính. Năm 1785, mừng thọ 70 tuổi vua Lê Hiển Tông, triều đình mới sai người dọn sân, vì “việc chầu trong triều đường bỏ bễ từ lâu… Viện Đãi Lậu ở hai bên điện ấy nối nhau sụp đổ, cỏ mọc lên thềm và ngập đến đầu gối, phân ngựa vấy ra bừa bãi” [11]. Ở đây không có dấu hiệu của sự sống, trừ mấy con ngựa.

Có lần Minh Mạng ốm, uống thuốc mà vẫn xem sớ, phê “không lúc nào nghỉ”, quan Văn Thư Phòng phải can vì “công việc đến hàng vạn” [8]. Ông cho các nha chỉ dâng thẻ sớ vào ngày lẻ. Vừa khỏe lại, gặp trời mưa to, quan can ông đừng ra điện, ông phê rằng muốn gặp các khanh, “chẳng hơn ngày ngày chỉ thấy lũ đàn bà, quan thị không biết nói chuyện gì à”. Rồi ông ngự ra điện Cần Chánh. “Bầy tôi lạy mừng ở sân, áo mũ đều bị ướt” [8]…

Nguồn:

[1] - Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ tập 6, Nội Các triều Nguyễn, bản dịch Viện Sử Học, quyển 69 đến 72 Bộ Lễ, các mục Các lễ triều hội, Lễ thường triều, Lễ ngày thường vua ngự điện nghe chính, Ban đứng theo ngôi thứ.
[2] - Đại Nam Thực Lục chính biên đệ nhị kỷ, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, quyển 85, tháng 10 năm Minh Mệnh thứ 13, tức năm 1832.
[3] - Đời Sống Cung Đình Triều Nguyễn - Tôn Thất Bình, chương Đại triều và thường triều.
[4] - Châu Bản Triều Tự Đức 1848-1883, Trung Tâm Nghiên Cứu Quốc Học tuyển chọn và lược thuật, bản tâu ngày 13 tháng 4 năm Tự Đức thứ 2, tức năm 1849.
[5] - Mục Lục Châu Bản Triều Nguyễn tập I, Trung Tâm Lưu Trữ Quốc Gia I, bài Giới thiệu về Châu bản triều Nguyễn của Trần Kinh Hòa.
[6] - Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ tập 3, Nội Các triều Nguyễn, bản dịch Viện Sử Học, quyển 21 Chầu hầu và mục Giáo dục bề tôi.
[7] - Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, bản dịch Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam, Bản kỷ nhà Lý (năm 1020) và Bản kỷ Lê Nhân Tông (năm 1448).
[8] - Kể Chuyện Các Vua Nguyễn - Tôn Thất Bình, các chương Vua Minh Mạng (theo Đại Nam Thực Lục) và Vua Hiệp Hòa.
[9] - Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí - Phan Huy Chú, bản dịch Viện Sử Học, Lễ Nghi Chí (lễ tiến lịch, lễ tiến xuân) và chú thích của người dịch về chữ tâu, chữ khải.
[10] - Vũ Trung Tùy Bút - Phạm Đình Hổ, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, mục Thần lễ.
[11] - Tang Thương Ngẫu Lục - Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án, mục Hiển Tông hoàng đế.