Năm 1952, chỉ trong 12 ngày, 1 bác sĩ người Mỹ chưa từng được đào tạo phẫu thuật đã mổ hoặc đứng giám sát 228 ca chọc dùi đập đá qua hốc mắt vào não người [3], [12]. Mỗi ca mất chưa tới 10 phút [2].
Thứ ông ta làm có tên là ca mổ cắt thùy não và 3 năm trước đó nó vừa được giải Nobel Y học. Riêng ở Mỹ có khoảng 50.000 người bị mổ [13], người nhỏ nhất mới 4 tuổi [2]. Hồ sơ nội bộ của 1 bệnh viện bang ở California ghi lý do mổ là để biến những bệnh nhân “chống đối, phá phách” thành “thụ động” [2]. Vậy mà suốt gần 20 năm, giới y khoa vẫn tin đó là 1 cách chữa bệnh.
I - CẮT THÙY NÃO LÀ CẮT CÁI GÌ
Thùy trán là phần não nằm ngay sau vầng trán. Chính diễn văn trao giải Nobel năm 1949 cũng nói vùng này rất quan trọng với những hoạt động cao nhất của bộ não, nhất là cảm xúc, ai bị tổn thương thùy trán vì trúng đạn hay u não thì tính cách đổi hẳn, có khi mất luôn khả năng phán đoán, khả năng cư xử với người xung quanh [5].
Ca mổ không cắt bỏ cả thùy trán. Người ta cắt những bó sợi thần kinh trong phần chất trắng, tức là đường dây nối thùy trán với phần còn lại của não, cho thùy trán bị tách riêng ra. Egas Moniz (nhà thần kinh học Bồ Đào Nha, người nghĩ ra ca mổ) tin rằng ở người bệnh tâm thần, những ý nghĩ bệnh hoạn đã bị “kẹt cứng” trong mấy đường nối ấy, cứ cắt đi là chữa được [2]. Về sau người ta làm theo 2 kiểu: khoan 2 lỗ ở 2 bên thái dương rồi đưa dao vào cắt hoặc chọc 1 cây dùi qua xương hốc mắt rồi ngoáy cho đứt.
Cắt vào não như thế mà sao người ta không chết? Vì những trung khu giữ mạng sống như thở, tim đập, huyết áp nằm cả ở hành não, tận dưới sâu sát tủy sống [5]. Thùy trán không giữ mạng sống, nó giữ cái tính người.
Giữa thế kỷ 19, anh thợ đường ray Phineas Gage ở bang Vermont bị 1 thanh sắt dài hơn 1 mét xuyên từ má trái qua thùy trán mà vẫn sống thêm 15 năm. Nhưng anh từ người năng nổ, khôn ngoan thành người thô lỗ, cứng đầu, chẳng làm nổi việc gì cho ra đầu ra đũa, bạn bè bảo anh “không còn là Gage nữa” [2]. Mà ca mổ cũng chẳng an toàn như người ta quảng cáo. Ở 1 bệnh viện bang California, 12% người bị mổ chết, phần nhiều vì chảy máu trong não [2].
Bệnh hay được nhắc tới nhất là tâm thần phân liệt. Theo giáo sư tâm thần học Thụy Điển Bengt Jansson, đây là bệnh tâm thần nặng nhất: người bệnh nghe thấy tiếng nói không có thật, tin chắc có người hại mình, cảm xúc cùn dần, không còn gắn bó được với ai. Trước khi có thuốc chống loạn thần, phần lớn giường của các bệnh viện tâm thần là của họ, nhiều người nằm viện từ năm 20, 30 tuổi cho tới lúc chết [6]. Mà ca mổ lúc đầu lại được làm nhiều nhất cho người trầm cảm, người bị ám ảnh. 7 người tâm thần phân liệt đầu tiên Moniz cho mổ thì không ai đỡ rõ rệt cả [6].
II - TRƯỚC VÀ SAU BÀN MỔ
Trước bàn mổ là những bệnh viện tâm thần công của Mỹ, chứa hơn 400.000 người [2]. Khi bị chất vấn, chính James Watts (bác sĩ phẫu thuật thần kinh, người cầm dao cho Freeman trong những năm đầu) tả những người được đưa đi mổ là “thường trần truồng, không chịu mặc quần áo, tiểu tiện, đại tiện ngay trong góc phòng… Đồ ăn phải đẩy qua khe cửa như cho thú trong chuồng ăn” [2]. Tả người ta như thú rồi, thì cắt gì vào não người ta cũng thành ra là cứu.
Tháng 8 năm 1941, tạp chí của Hiệp Hội Y Khoa Mỹ viết: 1 ca mổ đã phá hủy chức năng của thùy trán thì không thể nào trả người bệnh về như cũ được [1]. 3 tháng sau, Rosemary Kennedy, con gái nhà Kennedy, nằm lên bàn mổ.
Cô 23 tuổi, chậm học từ bé, lớn lên thì hay đêm đêm trốn khỏi trường dòng. Bố cô là Joseph Kennedy, vừa thôi làm đại sứ Mỹ ở Anh, đang lo đường chính trị cho mấy cậu con trai, nên sợ nhất là cô con gái có thai hay dính vào bê bối gì đó [1].
Cô em gái Kathleen đi hỏi 1 phóng viên từng viết về bệnh viện tâm thần, anh ta bảo người được mổ thì đỡ lo nghĩ thật mà “họ không còn là họ nữa, mất hẳn rồi”. Mẹ cô nghe thế thì đồng ý là không làm. Ông Joe vẫn tự quyết 1 mình, đi gặp Walter Freeman (bác sĩ thần kinh ở Đại Học George Washington, chính ông bác sĩ chọc dùi ở đầu bài) [1]. Ngay ở Washington, giám đốc Bệnh Viện Saint Elizabeths là William White đã không cho Freeman mổ trong viện mình, vì cho rằng người bệnh không đủ sức hiểu để mà đồng ý, còn gia đình đang cùng đường thì cũng chẳng có quyền quyết thay [1].
Hồi ấy người ta mổ lúc người bệnh còn tỉnh, chỉ gây tê chỗ khoan, tay chân bị buộc chặt vào bàn. Watts khoan 2 lỗ ở 2 bên thái dương Rosemary rồi đưa dao vào, Freeman ngồi cạnh bắt cô hát, đọc thơ, kể chuyện, đếm số, kể tên các tháng trong năm. Thấy cô vẫn đáp được, Watts cắt thêm. Tới nhát thứ 4 thì cô nói không ra câu nữa, rồi im dần.
Rosemary ra khỏi phòng mổ không đi được, cũng không nói được, phải tập luyện nhiều tháng mới đi lại được, 1 chân vẹo vào trong, chỉ còn nói được dăm từ. Cô y tá đứng trong ca mổ hôm ấy bỏ nghề luôn [1].
Còn những ca được coi là thành công thì sao? Năm 1949, bác sĩ Mỹ Hoffman viết rằng y tá với bác sĩ cứ tả đi tả lại những người đã mổ xong là “đờ đẫn, thờ ơ, uể oải, không còn động lực hay sáng kiến, cảm xúc phẳng lặng, điềm nhiên chẳng bận tâm điều gì, như trẻ con, dễ bảo, phải thúc mới làm, thụ động” [6]. Ở Thụy Điển, 1 bà mẹ nói về con gái mình sau ca mổ: “Nó vẫn là con gái tôi mà lại là 1 người khác. Thân xác nó ở bên tôi, còn linh hồn nó thì mất đâu rồi” [6].
III - THƯỚC ĐO KHÔNG CÓ Ô “XẤU ĐI”
Tháng 11 năm 1935 ở Lisbon, đồng nghiệp của Moniz là Almeida Lima khoan sọ 1 bà cụ 63 tuổi rồi bơm cồn nguyên chất vào thùy trán. Moniz gần như chẳng gặp lại bà sau ca mổ, ấy vậy mà vẫn tuyên bố bà đã khỏi. Trong 3 tháng ông mổ 20 ca, ra 7 người khỏi, 7 người đỡ hơn, 6 người “không đổi”, rồi viết rằng ca mổ này “vô hại”, “không bệnh nhân nào xấu đi sau ca mổ” [2].
Ngày 26 tháng 7 năm 1937 ở Paris, ngay sau bài trình bày của Moniz, 1 giáo sư tâm thần học người Bồ Đào Nha là João Sobral Cid lên tiếng phản bác. Theo ông, cái mà Moniz cho là đỡ bệnh chẳng qua là 1 trạng thái lờ đờ, trơ ra, giống người lính bị thương thùy trán ngoài chiến trường. Ông hỏi lấy quyền gì mà gây cho người bệnh 1 vết thương vĩnh viễn ở não, khi bệnh ấy còn có thể tự khỏi theo thời gian, còn lý thuyết của Moniz thì ông bảo chỉ là “thần thoại về bộ não”. Rồi chẳng ai cãi tiếp [11].
Sang Mỹ, bệnh viện bang Winnebago ở Wisconsin chấm kết quả ca mổ theo 1 thang đi từ “không đổi”, “đỡ ít” cho tới “về nhà được”. Vậy người xấu đi thì xếp vào ô nào?! Chẳng có ô nào cả. Năm 1943 người ta cộng lại 618 ca ở Mỹ và Canada, ra 84% đỡ bệnh hoặc khỏi hẳn, chỉ 1% xấu đi [2].
Tạp chí Time ngày 30 tháng 11 năm 1942 đưa tin 136 người được mổ thì 98 người đỡ bệnh, 23 người đỡ phần nào, chỉ 12 người không đỡ chút nào. Cộng lại vẫn thiếu mất 3 người, vì 3 người ấy đã chết trên bàn mổ, không được xếp vào cột nào cả [12]. Còn ai chấm “đỡ bệnh” thì theo nhà tâm lý học Mỹ Robyn Dawes, đó là chính các bác sĩ mổ, nói chuyện qua loa với bệnh nhân 1 lúc sau ca mổ, chẳng có nhóm đối chứng nào hết. Ông còn nhận xét các bác sĩ càng mổ nhiều thì lại càng tự tin, chỉ lo nghĩ cách cải tiến kỹ thuật chứ chẳng hỏi xem ca mổ ấy có hiệu quả thật không [12].
Trong 6 ca đầu tiên của Freeman và Watts có 1 bà trước đó làm thư ký 13 năm, đã có chồng. Mổ xong bà suy sụp hẳn, không bao giờ hồi phục lại được, vậy mà bài báo y khoa vẫn ghi bà “đỡ vừa phải”, tới năm 1938 vẫn ghi y như thế. Lúc ấy bà đang ngồi trong Bệnh Viện Saint Elizabeths, theo 1 ghi chép mà Robert Whitaker (nhà báo Mỹ chuyên viết về tâm thần học) dẫn lại thì “béo, ngờ nghệch và cười suốt” [2].
Năm 1950, Freeman và Watts cho ra cuốn sách tổng kết hơn 600 ca, khẳng định ca mổ có ích cho hơn 80% người bệnh. Cũng trong chính cuốn sách ấy, họ dặn gia đình rằng tuần đầu người bệnh sẽ nằm im như hình nhân bằng sáp, không tự đi vệ sinh, phải cù, phải đấm vào ngực mới chịu nhúc nhích. Khoảng 1/4 số người ra viện sẽ sống “ở mức 1 người tàn phế trong nhà hoặc 1 con vật nuôi trong nhà”. Họ viết luôn: “Chúng tôi khá là hài lòng về những người này” [2].
IV - AI CẦM CÁI THƯỚC
Ở bệnh viện bang Stockton (California), bác sĩ nói với gia đình rằng đây là “1 ca mổ não tinh vi”, là “cách chữa tiên tiến nhất hiện có”. Năm 1949, Sở Vệ Sinh Tâm Thần của bang khen các bệnh viện đã dùng nó “chủ yếu để làm yên những bệnh nhân ồn ào, hung hăng, không chịu hợp tác”. 232 người bị mổ ở đó, tới năm 1960 chỉ 23% ra được viện, mà hồ sơ vẫn đóng dấu “đã đỡ”, “đã điều trị xong” [2].
Năm 1941, ông giám đốc bệnh viện bang Delaware đứng ở hội nghị của Hiệp Hội Y Khoa Mỹ tính trước cho cả hội trường nghe. Trong 1.250 bệnh nhân của ông có 180 người hợp để mổ, tốn 45.000 đô, khoảng 10% sẽ chết vì ca mổ, 81 người sẽ đủ khá để ra viện. Vậy bang đỡ phải nuôi 99 người, gồm 18 người chết cộng 81 người ra viện, tiết kiệm được 351.000 đô trong 10 năm [2]. Mọi người đọc lại phép tính ấy mà xem, 18 người chết nằm gọn trong cột tiền tiết kiệm đấy.
Từ năm 1946 Freeman bỏ hẳn kiểu khoan sọ, chuyển sang đóng dùi qua hốc mắt, gây mê bằng mấy cú sốc điện, có khi chỉ lấy của bệnh viện 25 đô 1 ca, rẻ như cho. Mùa hè ông lái xe đi hết bệnh viện bang này sang bệnh viện bang khác, dạy cả bác sĩ tâm thần chưa học mổ ngày nào làm theo chỉ trong 1 buổi chiều [2]. Số ca mỗi năm ở Mỹ tăng từ 500 năm 1946 lên 5.000 năm 1949 [9]. Freeman tự mổ khoảng 3.500 người [9], hàng chục nghìn ca còn lại là do những bác sĩ bình thường làm, trong những bệnh viện quá tải, nơi ngày nào họ cũng thấy mình bất lực [4].
Ở Bệnh Viện McLean bang Massachusetts, từ năm 1938 tới 1954, 82% người bị cắt thùy não là phụ nữ. Cả nước Mỹ thì phụ nữ chiếm 60 tới 80%, trong khi người nằm viện tâm thần đa số là đàn ông [1].
Đến lễ trao Nobel năm 1949, giáo sư Herbert Olivecrona (phẫu thuật viên thần kinh Thụy Điển) đọc diễn văn, nói nhiều người bệnh, nhất là nhóm tâm thần phân liệt, là “những bệnh nhân rất khó, thường nguy hiểm cho những người xung quanh”, rồi bảo: “Ở những ca kém thuận lợi hơn, việc chăm sóc vẫn sẽ đơn giản đi nhiều, vì sau ca mổ người bệnh có thể được giữ ở khu yên tĩnh” [5]. Nói trắng ra, ca nào không khỏi thì ít ra cũng đỡ việc cho người trông nom.
Năm sau, 1950, trong số người đề cử Moniz cho Nobel có tên Percival Bailey [7], phẫu thuật viên thần kinh ở Chicago. Bailey từng tự tay mổ, năm 1956 ông viết lại rằng mình đã mổ “không chút băn khoăn”, vì thấy cắt 1 phần não thì thì chẳng có gì phải ngại hơn cắt 1 phần tuyến giáp. Rồi ông nhìn lại cả đợt mổ não tràn khắp nước Mỹ, thấy nó để lại “hàng đống thùy trán bị cắt nát”, đọc các báo cáo mà kinh hoàng. Theo ông, kết quả tốt nhất xem ra chỉ là người bệnh dễ quản lý hơn trong viện, mà người ta lại dùng ca mổ này thay cho việc quản lý tử tế hơn, thêm người làm, thêm tiền [8].
V - AI LÊN ÁN, BAO GIỜ THÌ THÔI
Ở 1 hội thảo tại Cleveland, bác sĩ tâm thần Roy Grinker là người duy nhất phản đối. Ông hỏi lo âu đến mức nào thì đáng cắt não, khi bản thân nỗi lo âu chẳng phải là bệnh, chỉ mức độ của nó mới thành bệnh. Freeman gạch chân mọi chữ “tôi cảm thấy”, “tôi nghĩ” trong lời Grinker, bảo y khoa phải dựa vào lý trí, rồi chê Grinker “nghĩ bằng đồi thị”, tức là nghĩ bằng cảm xúc [13]. Tới năm 1956, như Bailey ghi lại, ca mổ kiểu cũ đã bị cấm ở Liên Xô, bị Giáo hoàng phê phán nặng và đang dần biến mất ở Mỹ [8].
Thứ làm nó biến mất là 1 viên thuốc. Đầu những năm 1950, chlorpromazine (thuốc chống loạn thần đầu tiên) ra đời. 1 đồng nghiệp của người thử thuốc đầu tiên ở Pháp gọi nó là “1 ca cắt thùy não bằng thuốc đúng nghĩa”, còn bác sĩ đầu tiên dùng nó ở Bắc Mỹ là Heinz Lehmann thì dự đoán nó “có thể thành món thay thế bằng thuốc cho ca cắt thùy não” [2]. Uống thuốc, người bệnh cũng yên y như sau ca mổ, mà chẳng cần đến dao. Từ sau năm 1954 số ca mổ cứ thế giảm dần [6]. Ca cuối cùng của Freeman là năm 1967, 1 bà bị mổ tới lần thứ 3, ông cắt trúng mạch máu, bà chết, ông bị rút quyền mổ ngay sau đó [9].
Phim Shutter Island của đạo diễn Martin Scorsese năm 2010 đặt đúng vào khúc giao thời ấy, năm 1954, trong 1 bệnh viện tâm thần trên đảo. Nhân vật bác sĩ Cawley giảng cho viên thanh tra rằng phe cũ tin vào dao kéo, những ca như cắt thùy não qua hốc mắt, “có người bảo bệnh nhân trở nên biết điều, ngoan ngoãn, có người lại bảo họ thành thây ma”. Phe mới thì dùng Thorazine (tên thuốc chlorpromazine bán ở Mỹ), thứ làm người bệnh loạn thần dịu xuống, “nói cách khác là thuần hóa họ”. Rồi ông thở dài than thở: “Cái lẽ ra là biện pháp cuối cùng đang thành cách xử lý đầu tiên” [14]. Phim là chuyện hư cấu nhưng lời than thở ấy khớp gần từng chữ với Freeman ngoài đời: từ chỗ coi ca mổ là giải pháp cuối cùng, ông chuyển sang mổ sớm cho cả người mới ốm vài tháng, mổ cả trẻ con, có bé mới 4 tuổi [9].
Bây giờ người bệnh tâm thần phân liệt chủ yếu được chữa bằng thuốc chống loạn thần. Jansson viết nhờ thuốc mà phần lớn họ tự lo được cho mình ngoài bệnh viện nhưng rất ít người khỏi hẳn, đa số còn sót lại triệu chứng, khó làm trọn 1 công việc toàn thời gian [6]. Phẫu thuật não vì bệnh tâm thần thì vẫn còn nhưng là kiểu đốt những điểm rất nhỏ có định vị chính xác, chỉ dành cho người lo âu, ám ảnh cưỡng chế nặng mà chữa cách nào cũng không đỡ hơn chút nào. Riêng ở Thụy Điển, Jansson ước chừng 1 năm chỉ khoảng 5 ca [6].
Năm 1998, chính Jansson, người từng ngồi trong hội đồng chấm Nobel Y học suốt 21 năm, viết bài bênh vực Moniz trên trang của Giải Nobel: “Tôi thấy không có lý do gì để phẫn nộ với những gì đã làm hồi thập niên 1940, vì khi ấy chẳng có lựa chọn nào khác!”. Ông kết luận Moniz xứng đáng với giải [6].
Ông nói cũng có lý. Bác sĩ thời ấy chỉ có nhà thương, áo trói và thuốc ngủ liều cao, cũng có người được mổ xong thì đỡ khổ thật. Nhà thần kinh học Antonio Damasio, lúc học việc với chính Almeida Lima, tận mắt thấy 1 người bị đau dây thần kinh mặt không thuốc nào chữa được, ngồi co quắp không dám động đậy. 2 ngày sau ca mổ ông ta ngồi chơi bài vui vẻ, bác sĩ hỏi thì trả lời: “Ồ, cơn đau vẫn thế mà giờ tôi thấy ổn rồi, cảm ơn” [10]. Cơn đau vẫn còn đó, chỉ là ông không thấy khổ vì nó nữa.
Cái dở là ngay đoạn tóm tắt đầu bài của Jansson lại viết rằng ca mổ “ít ra cũng làm cho đời sống dễ chịu hơn với người bệnh và những người xung quanh” [6]. Đến người bênh vực cũng tính cả cái dễ chịu của những người xung quanh. Mà tính theo kiểu ấy thì người đàn ông ngồi chơi bài vui vẻ hay bà thư ký ngồi cười suốt ngày trong viện, ai cũng là ca đã đỡ bệnh cả.
Còn ở Việt Nam thì sao? Mình đã tra cả sách sử, sách y học tiếng Việt lẫn tài liệu nước ngoài, không thấy ghi chép nào về ca mổ này ở Việt Nam, kể cả thời Pháp thuộc hay ở miền Nam trước 1975. Không có tư liệu thì mình cũng chưa dám nói là chưa từng có.
Năm 1961, ở 1 hội nghị y khoa, Freeman đứng lên quảng bá ca mổ cho trẻ em, bị mấy bác sĩ bên dưới chê bai. Ông đổ ra bàn 1 hộp 500 lá thư cảm ơn của những người được ông mổ, rồi hỏi lại: “Anh đã nhận được bao nhiêu thiệp Giáng sinh từ bệnh nhân của mình?” [9].
Năm ấy Rosemary Kennedy đã ngoài 40 tuổi, vẫn đang sống trong 1 cơ sở chăm sóc ở Wisconsin, nơi gia đình lặng lẽ gửi cô vào từ sau ca mổ [3]. Cô sống ở đó tới năm 2005…
P/S: Ai muốn hình dung những bệnh viện tâm thần thời ấy thì cứ xem trọn phim Shutter Island. Tới cảnh cuối, để ý câu viên thanh tra hỏi người bạn đi cùng trước khi đi về phía ngọn hải đăng: “Sống như 1 con quái vật, hay chết như 1 người tốt, cái nào tệ hơn?”. Hoặc đọc tiểu thuyết Bay Trên Tổ Chim Cúc Cu của Ken Kesey (có bản dịch tiếng Việt, phim năm 1975), đoạn cuối người bệnh chống đối nhất trong trại bị đem đi cắt thùy não. Người đọc được tiếng Anh thì có cuốn Rosemary của Kate Clifford Larson và hồi ký My Lobotomy của Howard Dully, người bị Freeman mổ năm 12 tuổi.
Nguồn:
[1] Kate Clifford Larson, Rosemary: The Hidden Kennedy Daughter, 2015, chương 7.
[2] Robert Whitaker, Mad in America, bản 2010, chương 5 và chương 6.
[3] Anne Harrington, Mind Fixers: Psychiatry’s Troubled Search for the Biology of Mental Illness, 2019, chương 2.
[4] Owen Whooley, On the Heels of Ignorance: Psychiatry and the Politics of Not Knowing, 2019, chương 4.
[5] Diễn văn trao Giải Nobel Sinh Lý Học hoặc Y Học năm 1949 của Herbert Olivecrona, lưu trên trang của Giải Nobel.
[6] Bengt Jansson, “Controversial Psychosurgery Resulted in a Nobel Prize”, trang của Giải Nobel, 29 tháng 10 năm 1998.
[7] Danh sách người đề cử Egas Moniz, trang của Giải Nobel.
[8] Percival Bailey, “The Great Psychiatric Revolution”, American Journal of Psychiatry, 1956, in lại trong S. Rachman (biên tập), Critical Essays on Psychoanalysis, 1963.
[9] Sam Kean, Phía Sau Tội Ác Nhân Danh Khoa Học, tập 2, bản dịch tiếng Việt, chương 8.
[10] Antonio Damasio, Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain, 1994, phần Postscriptum.
[11] J.M. Pereira, chương về tâm thần học Bồ Đào Nha đầu thế kỷ 20, trong S. Markova và E. Chen (biên tập), Rethinking Psychopathology, 2020.
[12] Robyn Dawes, House of Cards: Psychology and Psychotherapy Built on Myth, 1994, chương 2.
[13] Roy Richard Grinker, Nobody’s Normal: How Culture Created the Stigma of Mental Illness, 2021, chương về sốc điện.
[14] Phim Shutter Island, đạo diễn Martin Scorsese, 2010, cảnh bác sĩ Cawley nói chuyện với 2 viên thanh tra ở phút 31