Năm 1903, 1 cuốn sổ tay nghề xây in ở London vẫn dạy rằng bê tông “không đáng dùng trên mặt đất để thay cho khối xây và không chịu được nước” [9]. Cùng năm ấy, ở thành phố Cincinnati bên Mỹ, 1 tòa nhà bê tông mọc lên 3 tầng mỗi tháng [10].

Tòa ấy tên là Ingalls, cao 16 tầng, 64 mét, xây xong trong 8 tháng. Lúc nó đang lên, cả quan chức thành phố lẫn báo chí đều nghi ngờ: bê tông chịu nén tốt mà chịu kéo kém, gặp gió to hay đất rung thì nhà cao thế có sụp đổ không [10]. Tòa nhà vẫn đứng vững. Còn cuốn sổ tay kia của kỹ sư người Anh Edward Dobson thì cứ in lại câu cũ, câu ấy có từ bản in năm 1850 [9]. Sách thì não tắt chế độ cập nhật suốt 53 năm, nhà thì cứ thế lên.

Sách chê mà công trường vẫn chọn, chuyện này có từ thời La Mã. Đọc chồng mấy chục cuốn sách về nghề xây lên nhau, mình thấy từ thời ấy tới giờ người ta chọn bê tông trước hết vì nó nhanh và không cần nhiều thợ giỏi.

I - KHÔNG CÓ KEO THÌ PHẢI CÓ THỢ GIỎI

Trước khi có xi măng, thứ gắn đá gắn gạch lại với nhau chủ yếu là bùn, thạch cao và vôi. Vôi tốt nhất trong 3 thứ, khổ nỗi nó cứng rất chậm. Theo nhà xã hội học Mỹ Robert Scott, người viết sách về cách người Trung cổ xây nhà thờ, có khi “hai ba năm, thậm chí lâu hơn” vữa mới đủ cứng để xây tiếp lên trên, mùa đông thì công trường phải tạm ngừng thi công [1].

Scott dẫn số liệu 217 công trình: 1 nhà thờ Gothic ở Anh xây trung bình mất 250 đến 300 năm. Nhà thờ Bristol khởi công năm 1218, tới năm 1905 mới xong [1]. Tiến độ này thì ông khởi công với ông cắt băng khánh thành chắc chẳng biết mặt nhau. Chờ vữa kỹ như thế mà ít nhất 17% nhà thờ Trung cổ cuối cùng vẫn hư hại nặng hoặc sập [1].

Người Ai Cập thì bù chỗ thiếu keo bằng độ khít. Nhà Ai Cập học Flinders Petrie đo mạch ghép giữa các khối đá ốp ngoài Đại Kim Tự Tháp, mạch dày trung bình có nửa milimét [2]. Vữa thạch cao quét vào mạch chủ yếu để bôi trơn. Denys Stocks, 1 nhà khảo cổ ở Manchester chuyên làm lại thí nghiệm của người xưa, thử đẩy khối đá trên mặt đá khô, rồi đẩy trên lớp vữa lỏng, lực cần bớt đi hơn 5 lần [2].

Ở nước mình, thành nhà Hồ xây năm 1397 bằng những khối đá vôi đẽo ghép khít trên lõi đất trộn đá đầm chặt. Khối trung bình to 2,2 x 1,5 x 1,2 mét, có khối to đùng nặng tới 26,7 tấn, chân tường có chỗ dày hơn 21 mét [3] (mình check lại hồ sơ của UNESCO, mấy con số 10 đến 20 tấn hay gặp trên mạng không khớp).

Còn nhà dân thì đứng trên bộ khung gỗ. Nhà địa lý người Pháp Pierre Gourou, người đi khắp châu thổ Bắc Kỳ những năm 1930, viết: “dù tường vách thuộc loại như thế nào, nó không bao giờ đỡ lấy mái, mà trọng lượng hoàn toàn đè lên bộ khung” [4]. Nhà gạch của nhà giàu ngày xưa thật ra là nhà gỗ khoác áo gạch, đứng được là nhờ ông thợ mộc biết chọn gỗ, đục mộng.

II - NGƯỜI LA MÃ CHỌN BÊ TÔNG VÌ NÓ NHANH

Người La Mã có thứ keo tốt hơn: vôi trộn tro núi lửa, đông cứng được cả dưới nước. Mà họ cũng không phải người tìm ra nó. Marcello Mogetta (nhà khảo cổ ở Đại học Missouri, Mỹ) viết trong cuốn chuyên khảo mới nhất về nguồn gốc bê tông La Mã rằng người ở các đảo Hy Lạp đã trộn tro núi lửa làm vữa chịu nước từ nhiều thế kỷ trước, “nên phát hiện này không thể gán cho họ” [5]. Công trình công cộng bằng bê tông sớm nhất ở Rome có niên đại chắc chắn là dãy hành lang Porticus Metelli, xây sau năm 146 trước Công nguyên [5].

Người La Mã đem nó vào tường, vào vòm, vào nhà ở, vì nói trắng ra, tính theo ngày công thì nó rẻ hơn đá hẳn. Xây đá khối thì phải có thợ đẽo từng viên cho vuông, xây bê tông chỉ cần 2 lớp mặt ốp cho đẹp, ở giữa đổ đá vụn với vữa vào.

Theo phép tính Mogetta dẫn lại, xếp 1 mét khối tường lõi đá vụn đổ vữa tốn chừng 5 ngày công lao động phổ thông, xây đá khối tốn 22 ngày. Tính cả khai thác, chuyên chở thì bê tông rẻ hơn 2 đến 3 lần [5].

Vitruvius (kiến trúc sư La Mã thế kỷ 1 trước Công nguyên, tác giả bộ sách kiến trúc cổ nhất còn lại) chê đúng cái chỗ ở giữa ấy. Ông chê thợ La Mã tốt mã giẻ cùi: “vì vội cho xong” chỉ chăm chút mặt ngoài, còn khoảng giữa thì “nhồi 1 đống đá vỡ và vữa ném vào bừa bãi” [6]. Ông còn ghi lại 1 lệ định giá tường chung thời ông: tường xây kiểu đá vụn cứ mỗi năm trừ đi 1/80 giá trị, nghĩa là coi như nó “không sống quá 80 năm” [6]. Tường vừa xây xong đã được dán sẵn hạn sử dụng 🙂

Anh em nào từng tới Rome chắc sẽ cãi ngay: Pantheon đứng gần 1.900 năm rồi đấy. Nhà bác học La Mã Pliny Già cũng viết rằng tro núi lửa ở Pozzuoli gặp sóng biển thì thành “1 khối đá duy nhất”, chịu được sóng đánh và “mỗi ngày một chắc thêm” [7].

Cũng có lý. Cái dở là thứ mình nhìn thấy hôm nay chỉ là phần sống sót. Michael Greenhalgh (nhà sử học viết về chuyện công trình cổ bị tháo ra xây cái mới) chỉ ra rằng phá 1 nhà tắm La Mã thì người ta “chỉ thu được gạch và bê tông”, mà bê tông thì chắc, bền và lại không dùng lại được [8]. Ở Tiểu Á, Bắc Phi, Tây Ban Nha, đá khối và cột cẩm thạch của người La Mã bị gỡ đi xây nhà thờ, xây thành hoặc ném vào lò nung vôi [8].

III - NGƯỜI TRỘN BÊ TÔNG GIỎI NHẤT LÀ NÔNG DÂN LÀM THUÊ

Xi măng hiện đại có tên từ năm 1824, khi thợ nề người Anh Joseph Aspdin xin văn bằng cho thứ ông gọi là xi măng Portland. Theo Thomas Potter, người làm nghề xây gần 40 năm ở Croydon bên Anh, Aspdin lấy đá vôi cào từ mặt đường về nung như nung vôi. Xi măng Portland ban đầu ấy là “a weak product”, 1 thứ yếu so với xi măng thời sau [12]. Nói kiểu dân công nghệ thì đấy mới là bản beta. Phải mấy chục năm, qua tay nhiều người, nó mới thành thứ ta đang dùng.

Cuốn sách năm 1908 của Potter còn 1 đoạn mình đọc thấy khá là buồn cười: phụ hồ quen trộn vữa thì hay băm cốt liệu, dân đào đất thì vỗ xẻng như vỗ cát, người trộn giỏi nhất là “loại nông dân làm thuê tốt nhất; họ ít định kiến và chịu làm theo lời bảo” [12]. Đọc cứ như tin tuyển dụng bây giờ: không cần kinh nghiệm, chỉ cần nghe lời :))

Bộ Bách Khoa Kiến Trúc Thế Kỷ 20 ghi rằng bê tông thắng thế đầu thế kỷ vì người ta bảo nó rẻ hơn gỗ và đá, mà nó rẻ được “chỉ vì phần lớn công việc làm bê tông cần ít tay nghề và ít học việc hơn nghề đá”. Thợ gạch, thợ đẽo đá thì gần như không có tiếng nói trong ngành mới [11].

Kiến trúc sư Le Corbusier năm 1923 tả lại cảnh ngựa kéo đá về công trường, cả đám người đẽo, gọt, kéo lên giàn, cầm thước chỉnh từng mặt, nhà như thế có khi mất 2 năm. Ông gọi đó là “những ngày tốt đẹp ngày xưa (than ôi, vẫn còn!)” và viết rằng giờ thì nhà dựng được trong vài tháng [13].

Ở Bắc Kỳ, nhà máy xi măng Portland Hải Phòng lập năm 1899, lúc đầu có 6 lò nung, 600 công nhân [14]. Gourou thống kê được khoảng 11.000 thợ nề ở châu thổ, riêng người quê Hà Đông đã có 3.000. Ông giải thích: “chính thợ nề nông thôn đã xây dựng các thành thị đó” [4].

Ở Liên Xô, Khrushchev từng hỏi: “phải chọn: xây 1.000 căn hộ tạm được, hay 700 căn rất tốt? Người dân muốn có ngay 1 căn tạm được, hay đợi 10, 15 năm cho 1 căn rất tốt?” [15]. Từ 1956 tới 1965, khoảng 108 triệu người Liên Xô dọn vào căn hộ mới. Nhiều khu đón người tới ở khi còn chưa xây xong, chưa an toàn. Chẳng bao lâu dân gọi chúng là “khrushchoby”, ghép tên Khrushchev với chữ “trushchoba” là khu ổ chuột [16]. Khoản chơi chữ để cà khịa thì dân Liên Xô chẳng thua gì dân mạng bây giờ.

Bên Mỹ cũng có 1 khu như thế. Năm 1956, thành phố St. Louis xây xong khu nhà ở xã hội Pruitt-Igoe do kiến trúc sư Minoru Yamasaki thiết kế: 33 khối nhà 11 tầng, 2.870 căn hộ, xếp song song thẳng tắp. Miles Glendinning, tác giả cuốn sử nhà ở đại trà khắp thế giới, viết rằng lúc xây công trình đã bị cắt giảm chi phí thẳng tay. Người thuê đầu tiên mừng ra mặt nhưng vui chẳng được bao lâu: người ở nghèo dần, bảo trì cứ hoãn mãi, căn bỏ trống mỗi năm một nhiều. Năm 1965 chính phủ liên bang bỏ 5 triệu đô la ra sửa mà không cứu được. Năm 1972 người ta phá hủy 3 khối đầu, tới năm 1975 san phẳng nốt 30 khối còn lại [15]. Khu nhà chưa được 20 tuổi đã thành đống bê tông vụn, chưa bằng 1/4 cái hạn 80 năm Vitruvius ghi cho tường đá vụn.

Tấm ảnh Pruitt-Igoe đang bị phá hủy về sau được nhà phê bình kiến trúc Charles Jencks in lại trong 1 cuốn sách năm 1977, coi như cáo phó của “kiến trúc hiện đại” [26]. Glendinning thì đổ lỗi cho chương trình nhà ở công của Mỹ, vốn rất yếu ở những thành phố dân đang bỏ đi như St. Louis [15].

Tháng 10/1977, nhà máy bê tông Đạo Tú ở Vĩnh Phú do Cộng Hòa Dân Chủ Đức giúp xây xong, chuyên làm cấu kiện nhà ở lắp ghép tấm lớn, công suất 1.000 căn hộ 1 năm [17]. Ở khu Trung Tự, có gia đình 8 người sống trong căn hộ 28 m², nuôi cả lợn, gà, chim cút trong nhà [18].

IV - BÊ TÔNG GIẤU LỖI VÀO BÊN TRONG

Bê tông cốt thép có thanh thép nằm bên trong để chịu kéo, thứ bê tông La Mã không có. Thép ấy không gỉ là nhờ xi măng rất kiềm, ngặt cái khí CO₂ trong không khí cứ dần dần ăn mất độ kiềm từ ngoài vào (hiện tượng cacbonat hóa). Barry Richardson, tác giả 1 cuốn sách chuyên khảo về hư hỏng nhà cửa, viết rằng bê tông đặc chỉ làm chậm chuyện này chứ không ngăn được, “bê tông cốt thép không bao giờ có tuổi thọ vô hạn” [19]. Thép gỉ thì nở ra, phá vỡ bê tông từ bên trong, mà nhìn mặt ngoài có khi chưa thấy gì.

Năm 1913, 1 cuốn sách quảng cáo cầu bê tông ở San Francisco viết: “cầu bê tông hoàn toàn không cần bảo dưỡng và tuổi tác làm nó mạnh thêm chứ không yếu đi”. Họ còn ngồi tính ra, so với cầu thép, mỗi năm cầu bê tông tiết kiệm được 956,75 đô la [20], tính tới tận xu lẻ?! Độ tự tin này thì dân bán hàng online bây giờ cũng phải xin vía.

Ngày 14/8/2018, cầu Morandi ở Genoa bên Ý, xây xong năm 1967, đổ sập, lúc báo in đã có ít nhất 38 người chết. The Economist viết: cầu xây những năm 1950, 60, 70 từng được kỳ vọng sống hơn 100 năm, nay vì bê tông cốt thép xuống cấp, 1 số kỹ sư cho rằng chúng chỉ được 50 đến 60 năm [21].

Năm 1910, kỹ sư Edmond du Mazuel (cuốn sách của ông thực chất để bán loại cốt thép hình chữ S do chính ông làm ra) dặn mùa đông hòa canxi clorua vào bê tông cho khỏi đóng băng và khẳng định tác dụng duy nhất của nó là làm chậm đông kết chút ít, tăng cường độ chút ít [22]. 90 năm sau, Richardson viết rằng clorua có thể làm gỉ cốt thép ngay cả khi bê tông quanh đó vẫn còn kiềm [19]. Đánh giá 1 sao cho lời khuyên ấy tới trễ đúng 90 năm.

Rạng sáng 16/5/1968, ở tầng 18 tháp Ronan Point ở London, bà Ivy Hodge quẹt que diêm bật bếp ga lúc 5 giờ 45. Vụ nổ thổi bay tường bếp và 1 bức tường chịu lực, rồi “từng tầng một, như domino, cả góc tháp đổ sập” [23]. Tháp dựng bằng những tấm bê tông cốt thép to bằng cả căn phòng, chồng lên nhau “như nhà bằng bài” [23]. Năm 1986 người ta tháo dỡ tháp từng tầng, mới thấy mối nối giữa tường và sàn, lẽ ra nhồi đầy vữa, “toàn lỗ rỗng và rác”. Hàng trăm tòa tháp xây kiểu ấy bị coi là không an toàn và bị phá đi [23].

Theo Tô Hoài trong Chuyện Cũ Hà Nội, thời Thế Chiến 2 sắt thép bên Tây không chở sang được, các nhà thầu nghĩ ra lối làm nhà “kiểu cổ”, không mấy xi măng, cốt sắt. Nhiều năm sau, 1 buổi chập tối, 1 tầng nhà trong ngõ Trần Nhân Tông cạnh hồ Thiền Quang sập nguyên cả trần, “như cái bẫy chuột”, chết vùi mấy người. “Trần nhà, đáng lẽ cốt thép, người ta đã làm bằng xi măng cốt tre” [24].

Năm 1941, kiến trúc sư Ai Cập Hassan Fathy muốn xây nhà cho nông dân bằng gạch bùn lợp vòm. Theo ông tính, 1 căn phòng 3 x 4 mét lợp vòm bùn hết 3,4 bảng Ai Cập, làm bằng bê tông thì khoảng 16 bảng [25]. Cái khó là vòm bùn không cần giàn đỡ thì chỉ thợ người Nubia quanh Aswan còn biết xây. Ông xuống tận nơi tìm, gặp được người thợ cả già nhất là Boghdadi Ahmed Ali nhưng chỉ kịp bắt tay nhau trên sân ga lúc tàu sắp chạy [25].

Gần 30 năm sau, Fathy viết rằng nông dân Ai Cập mà muốn có nhà bê tông thì “sẽ phải chờ 500 năm”. Lúc ông nói với Sở Nhà Ở rằng nông dân không mua nổi xi măng, người ta đáp: “chúng tôi sẽ xây nhà máy xi măng” [25].

Nguồn:

[1] Robert A. Scott, The Gothic Enterprise: A Guide to Understanding the Medieval Cathedral, University of California Press, 2003, chương 2.

[2] Denys A. Stocks, Experiments in Egyptian Archaeology: Stoneworking Technology in Ancient Egypt, Routledge, 2003.

[3] ICOMOS, Evaluation No 1358: Citadel of the Ho Dynasty (Viet Nam), 2011.

[4] Pierre Gourou, Người Nông Dân Châu Thổ Bắc Kỳ (Les paysans du delta tonkinois, 1936), Nguyễn Khắc Đạm, Đào Hùng, Nguyễn Hoàng Oanh dịch, Đào Thế Tuấn hiệu đính, NXB Trẻ, 2015.

[5] Marcello Mogetta, The Origins of Concrete Construction in Roman Architecture: Technology and Society in Republican Italy, Cambridge University Press, 2021.

[6] Vitruvius, The Ten Books on Architecture, Morris Hicky Morgan dịch, Harvard University Press, 1914, quyển II, chương 8.

[7] Pliny, Natural History, tập IX (quyển 33-35), H. Rackham dịch, Loeb Classical Library, quyển 35.

[8] Michael Greenhalgh, Constantinople to Córdoba: Dismantling Ancient Architecture in the East, North Africa and Islamic Spain, Brill, 2012.

[9] Edward Dobson, Foundations and Concrete Works, George Dodd sửa, Crosby Lockwood and Son, 1903 (bản đầu: A Rudimentary Treatise on Foundations and Concrete Works, John Weale, 1850).

[10] DK, The Architecture Book: Big Ideas Simply Explained, mục về tòa Ingalls.

[11] R. Stephen Sennott (chủ biên), Encyclopedia of 20th-Century Architecture, tập 1, Fitzroy Dearborn, 2004, mục Concrete.

[12] Thomas Potter, Concrete: Its Uses in Building from Foundations to Finish, B. T. Batsford, 1908.

[13] Le Corbusier, Towards a New Architecture (Vers une architecture, 1923), Frederick Etchells dịch.

[14] Viện Sử học, Lịch Sử Việt Nam, tập 7 (từ năm 1897 đến năm 1918), Tạ Thị Thúy chủ biên, 2017.

[15] Miles Glendinning, Mass Housing: Modern Architecture and State Power, a Global History, Bloomsbury, 2021.

[16] William Taubman, Khrushchev: The Man and His Era, Norton, 2003.

[17] Viện Sử học, Lịch Sử Việt Nam, tập 14 (từ năm 1975 đến năm 1986), Trần Đức Cường chủ biên, 2017.

[18] Chuyện Thời Bao Cấp, NXB Thông Tấn.

[19] Barry A. Richardson, Defects and Deterioration in Buildings, bản 2, Spon Press, 2001.

[20] Jno. B. Leonard và W. P. Day, The Concrete Bridge: A Book on Why the Concrete Bridge Is Replacing Other Forms of Bridge Construction, San Francisco, 1913.

[21] The Economist, “The bridges of decay” và “A bridge too far”, số ngày 18/8/2018.

[22] Edmond G. F. R. du Mazuel, Manual of Reenforced Concrete Construction, bản 2, Concrete Interlocking Steel Corp., 1910.

[23] Matthys Levy và Mario Salvadori, Why Buildings Fall Down, W. W. Norton, 1992.

[24] Tô Hoài, Chuyện Cũ Hà Nội.

[25] Hassan Fathy, Architecture for the Poor: An Experiment in Rural Egypt, University of Chicago Press, 1973.

[26] Reinhold Martin, Utopia’s Ghost: Architecture and Postmodernism, Again, University of Minnesota Press, 2010.

Hình: Nhà thờ Cologne (Đức) năm 1856. Nhà thờ khởi công năm 1248, hơn 600 năm sau vẫn chưa xây xong, trên đỉnh tháp còn nguyên cái cần cẩu. Ảnh: Johann Franz Michiels. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.

Hình: Cổng Bắc thành nhà Hồ, chụp năm 1998. Ảnh: Gieng Cung. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.

Hình: Lõi bê tông La Mã lộ ra ở 1 ngôi mộ bên đường Via Appia (Rome), lớp đá ốp ngoài đã mất, chỉ còn phần ruột đá vụn đổ vữa. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.

Hình: Khu nhà Pruitt-Igoe ở St. Louis (Mỹ) bị phá hủy năm 1972. Ảnh: Bộ Phát triển Nhà ở và Đô thị Mỹ. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.