Sáng 4/11/2026, tổ giám sát bếp ăn của Trường Mầm Non Phương Liệt (Hà Nội), trong đó có cả đại diện phụ huynh, kiểm lô thịt lợn vừa giao tới. Lấy tay ấn vào, miếng thịt nạc lõm xuống rồi nằm im, không đàn hồi lại, màu nhợt, rỉ nước. Sáng 5/11, lô mới giao tới cũng y như thế. Bức thư giải thích của C.P. Việt Nam gửi nhà phân phối Ngôi Sao Xanh bảo là do con lợn bị stress trước khi mổ. Lời giải thích ấy đúng sách. Nhưng đọc kỹ thì chính bức thư lại kể ra mấy chỗ mà con người lẽ ra làm khác được.

I - CON LỢN KHÔNG CÓ LỖI

Thịt PSE là có thật, viết tắt 3 chữ tiếng Anh nghĩa là nhợt, mềm, rỉ nước. Con lợn hoảng loạn ngay trước lúc mổ thì đường dự trữ trong cơ phân giải thành axit lactic rất nhanh, trong khi thân thịt vẫn còn nóng tầm 39 độ. Chua và nóng cùng lúc, đạm trong thịt bị “tái” ngay trong thân con lợn, thịt không giữ được nước nữa. Ở các lò mổ công nghiệp, cứ 100 thân thịt thì có vài cái bị PSE, có nơi tới 1/5. Thịt PSE ăn không độc, 1 giáo sư khoa học thịt ở Canada còn bảo nó lâu ôi hơn thịt thường.

Vậy nên mình không cãi chuyện con lợn, cũng không gọi đây là thịt bẩn khi Viện Kiểm Nghiệm An Toàn Vệ Sinh Thực Phẩm Quốc Gia chưa trả kết quả, dự kiến phải tới 16/11. Test nhanh sulfite (chất người ta hay tẩm để thịt cũ trông vẫn đỏ tươi) thì ra âm tính.

Có điều ăn không độc với đủ chuẩn giao cho bếp ăn là 2 chuyện khác nhau. Tiêu chuẩn thịt tươi của Việt Nam (TCVN 7046:2019) ghi thịt tươi phải “có độ đàn hồi, sau khi ấn ngón tay vào thịt không để lại dấu ấn trên bề mặt thịt”. Tổ giám sát ở Phương Liệt làm đúng phép thử ghi trong tiêu chuẩn, bằng chính ngón tay. Ấn xuống mà lõm thì dù là PSE hay là gì, miếng thịt ấy cũng đã trượt chuẩn thịt tươi rồi.

II - XIN MƯỢN VỞ

Bernard Weiner (nhà tâm lý học Mỹ, Đại học UCLA) có 1 thí nghiệm rất đơn giản. Ông cho sinh viên đọc 1 tình huống: có bạn cùng lớp xin mượn vở ghi bài, vì hôm trước nghỉ học. Bạn ấy nghỉ vì đau mắt thì người ta thương, cho mượn. Nghỉ vì lười thì người ta bực mình, không cho. Cùng 1 lời xin, chỉ khác ở chỗ cái lỗi có nằm trong tay người xin hay không. Theo Weiner, người ta giận khi thấy cái lỗi là do người kia gây ra, lẽ ra tránh được.

C.P. muốn kể chuyện đau mắt. Con lợn bị stress, nghe như trời mưa bão, ai làm gì được. Nhưng đọc tiếp thì chính họ lại kể chuyện lười. Thư viết những phần thịt dày như mông, vai khó thoát nhiệt, “nếu không được pha lóc và làm lạnh nhanh” thì phần nạc ở đó có thể bị tái. Pha lóc, làm lạnh là việc của người trong lò mổ, không phải việc của con lợn. Mà con lợn hoảng loạn trước lúc mổ thì phần nhiều cũng do khâu chở, nhốt, lùa. 1 nghiên cứu ở Brazil thấy lợn bị nhốt chờ mổ quá lâu thì tỷ lệ PSE cao gần gấp đôi.

Thư còn viết thịt giết mổ theo dây chuyền công nghiệp “có 1 tỷ lệ nhỏ thịt PSE”, tức là người ta biết có. Mà thịt PSE nhợt và ướt hẳn so với miếng bên cạnh, người pha lóc nhìn bằng mắt cũng thấy. Ngành thịt thế giới đã có lối đi riêng cho loại thịt này từ lâu: đem xay làm xúc xích, giăm bông, vì nó “không thể bán ở dạng tươi”. Thế mà lô thịt ấy vẫn tới bếp của 1 trường mầm non, 2 sáng liền.

III - LỜI GIẢI THÍCH THÀNH LỜI THÚ NHẬN

Gộp mấy chục nghiên cứu ở chỗ làm, các nhà tâm lý thấy nhân viên được giải thích tử tế sau 1 quyết định bất lợi thì bớt hằn học hẳn. Nhưng lời giải thích chỉ có tác dụng khi nó đầy đủ, thật lòng, do chính người gây ra chuyện nói. Chuyện càng nặng thì người nghe càng đòi hỏi khắt khe. Thịt cho trẻ 3, 4 tuổi ăn thì không thể là chuyện nhẹ.

Roy Lewicki (giáo sư Đại học Ohio State, Mỹ) cho hơn 700 người đọc các lời xin lỗi soạn sẵn rồi chấm điểm. Thứ làm người ta nguôi nhất là câu nhận lỗi. Ông nói thẳng: hãy nói đó là lỗi của mình, mình đã sai. Đứng thứ 2 là đề nghị sửa sai. Giải thích chuyện gì đã xảy ra cũng có ích nhưng phải đi kèm 2 thứ kia. Bức thư của C.P. có nguyên 1 đoạn sinh hóa về glycogen, axit lactic, độ pH, thân nhiệt, mà không có câu nào nhận lỗi, cũng chẳng có câu nào nói sẽ sửa ra sao.

Thành ra giải thích càng kỹ lại càng tự tố mình. Muốn người nghe thương thì phải chứng minh cái lỗi nằm ngoài tầm tay. C.P. lại chứng minh điều ngược lại: họ biết loại thịt này hay bị ở mông, ở vai, biết vì sao bị, biết lúc nào cũng có 1 tỷ lệ, biết pha lóc, làm lạnh nhanh thì tránh được. Đã biết từng ấy thứ thì đâu còn là chuyện bất ngờ. Phụ huynh đọc xong thì chỉ thấy 1 khâu lẽ ra phải chặn mà người ta không chặn.

Còn nếu 16/11 Viện Kiểm Nghiệm trả kết quả là thịt hỏng chứ không phải PSE thì bức thư này cũng chẳng cần ai phân tích nữa.

Bức thư mở đầu bằng lời cảm ơn Quý khách hàng “đã tin tưởng sử dụng sản phẩm”, kết bằng câu mong Quý khách hàng “tiếp tục tin tưởng sử dụng sản phẩm của chúng tôi”. Quý khách hàng ở đây là Ngôi Sao Xanh. Chiều 5/11, phường Phương Liệt họp, thống nhất dừng hợp đồng với đơn vị cung cấp. Sáng 6/11, bếp ăn của trường đã đổi sang nhà cung cấp khác…