“Bố mẹ khổ cả đời cũng chỉ vì các con”. Ông bà ăn khoai ăn sắn để bố mẹ được đi học, bố mẹ nhịn ăn nhịn mặc để mình được lên thành phố. Giờ đến lượt mình cày ngày cày đêm cho con đi học thêm, để ít năm nữa lại nói với nó đúng câu ấy.

Nếu đời nào cũng nhịn cho đời sau thì rốt cuộc đến đời nào mới được hưởng?

I

Alexander Herzen là nhà văn Nga, con nhà quý tộc giàu có, năm 1847 đem vợ con sang Tây Âu rồi không bao giờ về nữa. Năm 1851, mẹ ông và đứa con trai nhỏ mất trong 1 vụ lật tàu, nửa năm sau vợ ông cũng mất. Năm 1855, ông in cuốn Từ bờ bên kia, đề tặng đứa con trai lớn mới 15 tuổi, trong đó có câu: “bố không muốn lừa con”.

Trong sách có 1 bài viết theo lối 2 người cãi nhau. 1 người tin rằng loài người dù lộn xộn thế nào cũng đang tiến bộ dần lên. Người kia hỏi vặn, nếu tiến bộ là cái đích thì chúng ta đang làm cho ai? Người làm lụng cứ tới gần thì cái đích ấy lại lùi ra xa. Rồi ông hỏi: “anh thật lòng muốn bắt hết những người đang sống hôm nay phải khổ sở làm mấy pho tượng đội sàn, để người khác sau này lên đấy nhảy múa hay sao?”.

Ở nhà mình thì ông bà đội sàn cho bố mẹ, bố mẹ đội sàn cho mình, đến lượt mình đáng lẽ được bước lên mà nhảy thì lại chui xuống đội cho con! Cái sàn nhảy nhà mình xây 3 đời rồi mà chưa ai được bước lên nhảy 1 bài.

II

Herzen viết: “mục đích của mỗi thế hệ là chính nó”. Ở 1 bài khác, ông để 1 ông bác sĩ nói rằng người ta cứ tưởng đứa trẻ sống là để thành người lớn, chứ đứa trẻ sống là để chơi, để được làm trẻ con.

Theo mình, bố mẹ ta hay nhìn đứa con 7 tuổi như 1 người 30 tuổi đang thi công dở. 7 tuổi học thêm để 15 tuổi đỗ trường chuyên, 15 tuổi học ngày học đêm để 18 tuổi vào đại học, 18 tuổi chọn ngành dễ xin việc để 30 tuổi mua được nhà. Bố mẹ nhịn đã đành, đằng này đứa con cũng phải nhịn chơi nhịn ngủ. Mà 30 tuổi mua được nhà thì nó cũng có con rồi, lại bắt đầu nhịn tiếp!

Con thì thấy mình mắc nợ, muốn trả cũng không được, vì mua gì về bố mẹ cũng bảo phí tiền, để đấy mà lo cho các cháu. Món nợ này đúng loại ngân hàng không cho tất toán sớm. Thế là nó trả nợ bằng cách nhịn tiếp cho các cháu.

Herzen hỏi người ta hy sinh thế thì ai được lợi. Trong nhà mình thì con được lợi, ai cũng thấy. Nhưng mình ngờ là người hy sinh cũng được lợi, vì khỏi phải tự hỏi đời mình muốn gì. Đến khi về hưu, con cái ra ở riêng hết, con hỏi bố mẹ thích ăn gì, thích đi đâu chơi, thì nhiều ông bà nhìn nhau rồi bảo gì cũng được, đi đâu cũng được.

III

Herzen là con nhà giàu nên nói thế thì dễ. Chứ 1 bà bán hàng rong chịu được nắng mưa là nhờ nghĩ tới ngày con ra trường, lấy cái ngày ấy đi thì bà ra đường để làm gì? Mà Herzen cũng đâu có bảo ai thôi lo cho con. Ông chỉ không chịu chuyện mình nhịn rồi bắt người khác nhịn theo. Ông viết: “hy sinh người khác, rồi tự hy sinh thay cho họ, thì dễ quá, chưa gọi là đức hạnh được”. Bố mẹ muốn nhịn thì đó là chuyện của bố mẹ. Nhưng bố mẹ nhịn thì đứa con 7 tuổi cũng phải nhịn theo, mà nó thì đã ai hỏi ý bao giờ?

IV

Trong lời đề tặng, Herzen viết rằng người thời ông chỉ bắc được 1 cây cầu cho những người sau này bước qua, rồi dặn con tới lúc thì về Nga mà giảng lại những điều ấy cho người ta nghe. Ông không hứa với con 1 thiên đường nào, đúng như ông viết. Có điều ông vẫn nghĩ về đời mình như 1 cây cầu cho người sau đi, lại còn giao luôn cho con 1 việc để làm cả đời. Người viết cả 1 cuốn sách chê chuyện hy sinh cho đời sau mà còn thế, huống chi bố mẹ mình, quanh năm đầu tắt mặt tối, có mấy khi được ngồi yên mà nghĩ xem mình muốn gì?

Herzen mất năm 1870 ở Paris, chưa 1 lần về lại nước Nga.